Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.51.3
uraṇ raparaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.1.51
Vṛtti Patañjali

ekādeśasya upasaṅkhyānam .

ekādeśasya upasaṅkhyānam kartavyam : khaṭvarśyaḥ , mālarśyaḥ .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

uḥ sthāne aṇ prasajyamānaḥ eva raparaḥ bhavati iti ucyate na ca ayam uḥ eva sthāne aṇ śiṣyate .

kim tarhi .

uḥ ca anyasya ca .

avayavagrahaṇāt siddham .

yat atra ṛvarṇam tadāśrayam raparatvam bhaviṣyati .

tat yathā māṣāḥ na bhoktavyāḥ iti miśrāḥ api na bhujyante .

avayavagrahaṇāt siddham iti cet ādeśe rāntapratiṣedhaḥ .

avyayavagrahaṇāt siddham iti cet ādeśe rāntasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : hotāpotārau .

yathā eva uḥ ca anyasya ca sthāne aṇ raparaḥ bhavati evam yaḥ uḥ sthāne aṇ ca anaṇ ca saḥ api raparaḥ syāt .

yadi punaḥ ṛvarṇāntasya sthāninaḥ raparatvam ucyeta : khaṭvarśyaḥ , mālarśyaḥ .

na evam śakyam .

iha hi doṣaḥ syāt : kartā hartā kirati girati .

ṛvarṇāntasya iti ucyate .

na ca etat ṛvarṇāntam .

nanu ca etat api vyapadeśivadbhāvena ṛvarṇāntam .

arthavatā vyapadeśivadbhāvaḥ na ca eṣaḥ arthavān .

tasmāt na evam śakyam .

na cet evam upasaṅkhyānam kartavyam .

iha ca raparatvapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : mātuḥ , pituḥ iti .

ubhayam na vaktavyam .

katham .

iha yaḥ dvayoḥ ṣaṣṭhīnirdiṣṭayoḥ prasaṅge bhavati labhate asau anyatarataḥ vyapadeśam .

tat yathā devadattasya putraḥ , devadattāyāḥ putraḥ iti .

katham mātuḥ pituḥ iti .

astu atra raparatvam .

kā rūpasiddiḥ .

rāt sasya iti sakārasya lopaḥ rephasya visarjanīyaḥ .

na evam śakyam .

iha hi mātuḥ karoti , pituḥ karoti iti apratyayavisarjanīyasya iti ṣatvam prasajyeta .

apratyayasvisarjanīyasya iti ucyate .

pratyayavisarjanīyaḥ ca ayam .

lupyate atra pratyayaḥ rāt sasya iti .

evam tarhi bhrātuṣputragrahaṇam jñāpakam ekādeśanimittāt ṣatvapratiṣedhasya .

yat ayam kaskādiṣu bhrātuṣputraśabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ na ekādeśanimitttāt ṣatvam bhavati iti.