Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.46.3
ādyantau ṭakitau
Aṣṭādhyāyī 1.1.46
Vṛtti Patañjali

ṭakitoḥ ādyantavidhāne pratyayapratiṣedhaḥ .

ṭakitoḥ ādyantavidhāne pratyayasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

pratyayaḥ ādiḥ antaḥ vā mā bhūt : careḥ ṭaḥ ātaḥ anupasarge kaḥ iti .

paravacanāt siddham .

paravacanāt pratyayaḥ ādiḥ antaḥ vā na bhaviṣyati .

paravacanāt siddham iti cet na apavādatvāt .

paravacanāt siddham iti cet na .

kim kāraṇam .

apavādatvāt .

apavādaḥ ayam yogaḥ .

tat yathā mit acaḥ antyāt paraḥ iti eṣaḥ yogaḥ sthāneyogatvasya pratyayaparatvasya ca apavādaḥ .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

yuktam tatra yat anavakāśam mitkaraṇam sthāneyogatvam pratyayaparatvam ca bādhate .

iha punaḥ ubhayam sāvakāsam .

kaḥ avakāśaḥ .

ṭitkaraṇasya avakāśaḥ : ṭitaḥ iti īkāraḥ yathā syāt .

kitkaraṇasya avakāśaḥ : kiti iti ākāralopaḥ yathā syāt .

prayojanam nāma tat vaktavyam yat niyogataḥ syāt .

yadi ca ayam niyogataḥ paraḥ syāt tataḥ etat prayojanam syāt .

kutaḥ nu khalu etat ṭitkaraṇāt ayam paraḥ bhaviṣyati na punaḥ ādiḥ iti kitkaraṇāt ca paraḥ bhaviṣyati na punaḥ antaḥ iti .

ṭitaḥ khalu api eṣaḥ parihāraḥ yatra na asti sambhavaḥ yat paraḥ ca syāt ādiḥ ca .

kitaḥ tu aparihāraḥ .

asti hi sambhavaḥ yat paraḥ ca syāt antaḥ ca .

tatra kaḥ doṣaḥ .

upasarge ghoḥ kiḥ : ādhyoḥ , pradhyoḥ .

noṅdhātvoḥ iti pratiṣedhaḥ prasajyeta .

ṭitaḥ ca api aparihāraḥ .

syāt eva hi ayam ṭitkaraṇāt ādiḥ na punaḥ paraḥ .

kva tarhi idānīm idam syāt : ṭitaḥ īkāraḥ bhavati iti .

yaḥ ubhayavān : gāpoḥ ṭak iti .

siddham tu ṣaṣṭhyadhikāre vacanāt .

siddham etat .

katham .

ṣaṣṭhyadhikāre ayam yogaḥ karatvyaḥ : ādyantau ṭakitau ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya iti .

ādyantayoḥ vā ṣaṣthyarthatvāt tadabhāve asampratyayaḥ .

ādyantayoḥ vā ṣaṣthyarthatvāt ṣaṣṭhyāḥ abhāve asampratyayaḥ .

ādiḥ antaḥ vā na bhaviṣyati .

yuktam punaḥ yat śabdanimittakaḥ nāma arthaḥ syāt na arthanimittakena śabdena bhavitavyam .

arthanimittakaḥ eva śabdaḥ .

tat katham .

ādyantau ṣaṣṭhyarthau .

na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ .

te manyāmahe : ādyantau eva atra na staḥ .

tayoḥ abhāve ṣaṣṭhī api na bhavati iti .