Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.46.2
ādyantau ṭakitau
Aṣṭādhyāyī 1.1.46
Vṛtti Patañjali

kau punaḥ ṭakitau ādyantau bhavataḥ .

āgamau iti āha .

yuktam punaḥ yat nityeṣu nāma śabdeṣu āgamaśāsanam syāt na nityeṣu śabdeṣu kūṭasthaiḥ avicālibhiḥ varṇaiḥ bhavitavyam anapāyopajanavikāribhiḥ .

āgamaḥ ca nāma apūrvaḥ śabdopajanaḥ .

atha yuktam yat nityeṣu śabdeṣu ādeśāḥ syuḥ .

bāḍham yuktam .

śabdāntaraiḥ iha bhavitavyam .

tatra śabdāntarāt śabdāntarasya pratipattiḥ yuktā .

ādeśāḥ tarhi ime bhaviṣyanti anāgamakānām sāgamakāḥ .

tat katham .

sañjñādhikāraḥ ayam .

ādyantau ca iha saṅkīrtyete .

ṭakārkakārau itau udāhriyete .

tatra ādyantayoḥ ṭakārakakārau itau sañjñe bhaviṣyataḥ .

tatra ārdhadhātukasya iṭ valādeḥ iti upasthitam idam bhavati : ādiḥ iti .

tena ikārādiḥ ādeśaḥ bhaviṣyati .

etāvat iha sūtram iṭ iti .

katham punaḥ iyatā sūtreṇa ikārādiḥ ādeśaḥ labhyaḥ .

labhyaḥ iti āha .

katham. bahuvrīhinirdeśāt .

bahuvrīhinirdeśaḥ ayam : ikāraḥ ādiḥ asya iti .

yadi api tāvat atra etat śakyate vakutm iha katham : luṅlaṅlṛṅkṣu aṭ udāttaḥ iti yatra aśakyam udāttagrahaṇena akāraḥ viśeṣayitum .

tatra kaḥ doṣaḥ .

aṅgasya udāttatvam prasajyeta .

na eṣaḥ doṣaḥ .

tripadaḥ ayam bahuvrīhiḥ .

tatra vākye eva udāttagrahaṇena akāraḥ viśeṣyate : akāraḥ udāttaḥ ādiḥ asya iti .

yatra tarhi anuvṛttyā etat bhavati : āṭ ajādīnām iti .

vakṣyati etat : ajādīnām aṭā siddham iti .

atha vā yat tāvat ayam sāmānyena śaknoti upadeṣṭum tat tāvat upadiśati prakṛtim tataḥ valādi ārdhadhātukam tataḥ paścāt ikāram .

tena ayam viśeṣeṇa śabdāntaram samudāyam pratipadyate .

tat yathā khadiraburburayoḥ : khadiraburburau gaurakāṇḍau sūkṣmaparṇau .

tataḥ paścāt āha kaṇṭakavān khadiraḥ iti .

tena asau viśeṣeṇa dravyāntaram samudāyam pratipadyate .

atha vā etayā ānupūrvyā ayam śabdāntaram upadiśati : prakṛtim tataḥ valādi ārdhadhātukam tataḥ paścāt ikāram yasmin tasya āgamabuddhiḥ bhavati .