fkim iyam vākyasya samprasāraṇasañjñā kriyate : ik yaṇaḥ iti etat vākyam samprasāraṇasañjñam bhavati iti , āhosvit varṇasya : ik yaḥ yaṇaḥ sthāne saḥ samprasāraṇasañjñaḥ bhavati iti .
kaḥ ca atra viśeṣaḥ .
samprasāraṇasañjñāyām vākyasañjñā cet varṇavidhiḥ .
samprasāraṇasañjñāyām vākyasañjñā cet varṇavidhiḥ na sidhyati : samprasāraṇāt paraḥ pūrvaḥ bhavati , samprasāraṇasya dīrghaḥ bhavati iti .
na hi vākyasya samprasāraṇasañjñāyām satyām eṣaḥ nirdeśaḥ upapadyate na api etayoḥ kāryayoḥ sambhavaḥ asti .
astu tarhi varṇasya .
varṇasañjñā cet nirvṛttiḥ .
varṇasañjñā cet nirvṛttiḥ na sidhyati : ṣyaṅaḥ samprasāraṇam iti .
saḥ eva hi tāvat ik durlabhaḥ yasya sañjñā kriyate .
atha api katham cit labhyeta kena asu yaṇaḥ sthāne syāt .
anena eva hi asau vyavasthāpyate .
tat etat itaretarāśrayam bhavati , itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi na prakalpante .
vibhaktiviśeṣanirdeśaḥ tu jñāpakaḥ ubhayasañjñātvasya .
yat ayam vibhaktiviśeṣaiḥ nirdeśam karoti samprasāraṇāt paraḥ pūrvaḥ bhavati samprasāraṇasya dīrghaḥ bhavati ṣyaṅaḥ samprasāraṇam iti tena jñāyate ubhayoḥ sañjñā bhavati iti .
yat tāvat āha samprasāraṇāt paraḥ pūrvaḥ bhavati samprasāraṇasya dīrghaḥ bhavati iti tena jñāyate varṇasya bhavati iti .
yat api āha ṣyaṅaḥ samprasāraṇam iti tena jñāyate vākyasya api sañjñā bhavati iti .
atha vā punaḥ astu vākyasya eva .
nanu ca uktam samprasāraṇasañjñāyām vākyasañjñā cet varṇavidhiḥ iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
yathā kākāt jātaḥ kākaḥ , śyenāt jātaḥ śyenaḥ evam samprasāraṇāt jātam samprasāraṇam .
yat tat samprasāraṇāt jātam samprasāraṇam tasmāt paraḥ pūrvaḥ bhavati tasya dīrghaḥ bhavati iti .
atha vā dṛśyante hi vākyeṣu vākyaikadeśān prayuñjānāḥ padeṣu ca padaikadeśān .
vākyeṣu tāvat vākyaikadeśān : praviśa piṇḍīm , praviśa tarparṇam .
padeṣu padaikadeśān : devadattaḥ dattaḥ , satyabhāmā bhāmā iti .
evam iha api samprasāraṇanirvṛttāt samprasāraṇanirvṛttasya iti etasya vākyasya arthe samprasāraṇāt samprasāraṇasya iti vākyaikadeśaḥ prayujyate .
tena nirvṛttasya vidhim vijñāsyāmaḥ .
samprasāraṇanirvṛttāt samprasāraṇanirvṛttasya iti .
atha vā āha ayam samprasāraṇāt paraḥ pūrvaḥ bhavati samprasāraṇasya dīrghaḥ bhavati iti .
na ca vākyasya samprasāraṇasañjñāyām satyām eṣaḥ nirdeśaḥ upapadyate na api etayoḥ kāryayoḥ sambhavaḥ asti .
tatra vacanāt bhaviṣyati .
atha vā punaḥ astu varṇasya .
nanu ca uktam varṇasañjñā cet nirvṛttiḥ iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
itaretarāśrayamātram etat coditam .
sarvāṇi ca itaretarāśrayāṇi ekatvena parihṛtāni siddham tu nityaśabdatvāt iti .
na idam tulyam anyaiḥ itaretarāśrayaiḥ .
na hi tatra kim cit ucyate asya sthāne ye ākāraikāraukārāḥ bhāvyante te vṛddhisañjñāḥ bhavanti iti .
iha punaḥ ucyate ik yaḥ yaṇaḥ sthāne saḥ samprasāraṇasañjñaḥ bhavati iti .
evam tarhi bhāvinī iyam sañjñā vijñāsyate .
tat yathā : kaḥ cit kam cit tantuvāyam āha : asya sūtrasya śāṭakam vaya iti .
saḥ paśyati : yadi śāṭakaḥ na vātavyaḥ atha vātavyaḥ na śāṭakaḥ .
śāṭakaḥ vātavyaḥ iti vipratiṣiddham .
bhāvinī khalu asya sañjñā abhipretā .
saḥ manye vātavyaḥ yasmin ute śāṭakaḥ iti etat bhavati iti .
evam iha api saḥ yaṇaḥ sthāne bhavati yasya abhinirvṛttasya samprasāraṇam iti eṣā sañjñā bhaviṣyati .
atha vā ijādiyajādipravṛttiḥ ca eva hi loke lakṣyate .
yajādyupadeśāt tu ijādinivṛttiḥ prasaktā .
prayuñjate ca punaḥ lokāḥ iṣṭam uptam iti .
te manyāmahe : asya yaṇaḥ sthāne imam ikam prayuñjate iti .
tatra tasya asādhvabhimatasya śāstreṇa sādhutvam avasthāpyate : kiti sādhuḥ bhavati ṅiti sādhuḥ bhavati iti .