Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.45
ig-yaṇaḥ samprasāraṇam
Aṣṭādhyāyī 1.1.45
Vṛtti Patañjali

fkim iyam vākyasya samprasāraṇasañjñā kriyate : ik yaṇaḥ iti etat vākyam samprasāraṇasañjñam bhavati iti , āhosvit varṇasya : ik yaḥ yaṇaḥ sthāne saḥ samprasāraṇasañjñaḥ bhavati iti .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

samprasāraṇasañjñāyām vākyasañjñā cet varṇavidhiḥ .

samprasāraṇasañjñāyām vākyasañjñā cet varṇavidhiḥ na sidhyati : samprasāraṇāt paraḥ pūrvaḥ bhavati , samprasāraṇasya dīrghaḥ bhavati iti .

na hi vākyasya samprasāraṇasañjñāyām satyām eṣaḥ nirdeśaḥ upapadyate na api etayoḥ kāryayoḥ sambhavaḥ asti .

astu tarhi varṇasya .

varṇasañjñā cet nirvṛttiḥ .

varṇasañjñā cet nirvṛttiḥ na sidhyati : ṣyaṅaḥ samprasāraṇam iti .

saḥ eva hi tāvat ik durlabhaḥ yasya sañjñā kriyate .

atha api katham cit labhyeta kena asu yaṇaḥ sthāne syāt .

anena eva hi asau vyavasthāpyate .

tat etat itaretarāśrayam bhavati , itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi na prakalpante .

vibhaktiviśeṣanirdeśaḥ tu jñāpakaḥ ubhayasañjñātvasya .

yat ayam vibhaktiviśeṣaiḥ nirdeśam karoti samprasāraṇāt paraḥ pūrvaḥ bhavati samprasāraṇasya dīrghaḥ bhavati ṣyaṅaḥ samprasāraṇam iti tena jñāyate ubhayoḥ sañjñā bhavati iti .

yat tāvat āha samprasāraṇāt paraḥ pūrvaḥ bhavati samprasāraṇasya dīrghaḥ bhavati iti tena jñāyate varṇasya bhavati iti .

yat api āha ṣyaṅaḥ samprasāraṇam iti tena jñāyate vākyasya api sañjñā bhavati iti .

atha vā punaḥ astu vākyasya eva .

nanu ca uktam samprasāraṇasañjñāyām vākyasañjñā cet varṇavidhiḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yathā kākāt jātaḥ kākaḥ , śyenāt jātaḥ śyenaḥ evam samprasāraṇāt jātam samprasāraṇam .

yat tat samprasāraṇāt jātam samprasāraṇam tasmāt paraḥ pūrvaḥ bhavati tasya dīrghaḥ bhavati iti .

atha vā dṛśyante hi vākyeṣu vākyaikadeśān prayuñjānāḥ padeṣu ca padaikadeśān .

vākyeṣu tāvat vākyaikadeśān : praviśa piṇḍīm , praviśa tarparṇam .

padeṣu padaikadeśān : devadattaḥ dattaḥ , satyabhāmā bhāmā iti .

evam iha api samprasāraṇanirvṛttāt samprasāraṇanirvṛttasya iti etasya vākyasya arthe samprasāraṇāt samprasāraṇasya iti vākyaikadeśaḥ prayujyate .

tena nirvṛttasya vidhim vijñāsyāmaḥ .

samprasāraṇanirvṛttāt samprasāraṇanirvṛttasya iti .

atha vā āha ayam samprasāraṇāt paraḥ pūrvaḥ bhavati samprasāraṇasya dīrghaḥ bhavati iti .

na ca vākyasya samprasāraṇasañjñāyām satyām eṣaḥ nirdeśaḥ upapadyate na api etayoḥ kāryayoḥ sambhavaḥ asti .

tatra vacanāt bhaviṣyati .

atha vā punaḥ astu varṇasya .

nanu ca uktam varṇasañjñā cet nirvṛttiḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

itaretarāśrayamātram etat coditam .

sarvāṇi ca itaretarāśrayāṇi ekatvena parihṛtāni siddham tu nityaśabdatvāt iti .

na idam tulyam anyaiḥ itaretarāśrayaiḥ .

na hi tatra kim cit ucyate asya sthāne ye ākāraikāraukārāḥ bhāvyante te vṛddhisañjñāḥ bhavanti iti .

iha punaḥ ucyate ik yaḥ yaṇaḥ sthāne saḥ samprasāraṇasañjñaḥ bhavati iti .

evam tarhi bhāvinī iyam sañjñā vijñāsyate .

tat yathā : kaḥ cit kam cit tantuvāyam āha : asya sūtrasya śāṭakam vaya iti .

saḥ paśyati : yadi śāṭakaḥ na vātavyaḥ atha vātavyaḥ na śāṭakaḥ .

śāṭakaḥ vātavyaḥ iti vipratiṣiddham .

bhāvinī khalu asya sañjñā abhipretā .

saḥ manye vātavyaḥ yasmin ute śāṭakaḥ iti etat bhavati iti .

evam iha api saḥ yaṇaḥ sthāne bhavati yasya abhinirvṛttasya samprasāraṇam iti eṣā sañjñā bhaviṣyati .

atha vā ijādiyajādipravṛttiḥ ca eva hi loke lakṣyate .

yajādyupadeśāt tu ijādinivṛttiḥ prasaktā .

prayuñjate ca punaḥ lokāḥ iṣṭam uptam iti .

te manyāmahe : asya yaṇaḥ sthāne imam ikam prayuñjate iti .

tatra tasya asādhvabhimatasya śāstreṇa sādhutvam avasthāpyate : kiti sādhuḥ bhavati ṅiti sādhuḥ bhavati iti .