Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.44.4
na vā-iti vibhāṣā
Aṣṭādhyāyī 1.1.44
Vṛtti Patañjali

sādhvanuśāsane asmin yasya vibhāṣā tasya sādhutvam .

sādhvanuśāsane asmin śāstre yasya vibhāṣā kriyate saḥ vibhāṣā sādhuḥ syāt .

samāsaḥ ca eva hi vibhāṣā .

tena samāsasya eva vibhāṣā sādhutvam syāt .

astu .

yaḥ sādhuḥ saḥ prayokṣyate. asādhuḥ na prayokṣyate .

na ca eva hi kadā cit rājapuruṣaḥ iti asyām avasthāyām asādhutvam iṣyate .

api ca

dvedhāpratipattiḥ .

dvaidham śabdānām apratipattiḥ .

icchāmaḥ ca punaḥ vibhāṣāpradeśeṣu dvaidham śabdānām pratipattiḥ syāt iti tat ca na sidhyati .

yasya punaḥ kāryāḥ śabdāḥ vibhāṣā asau samāsam nirvartayati .

yasya api nityāḥ śabdāḥ tasya api eṣaḥ na doṣaḥ .

katham .

na vibhāṣāgrahaṇena sādhutvam abhisambadhyate .

kim tarhi .

samāsasañjñā abhisambadhyate : samāsaḥ iti eṣā sañjñā vibhāṣā bhavati iti .

tat yathā : medhyaḥ paśuḥ vibhāṣitaḥ .

medhyaḥ anaḍvān vibhāṣitaḥ iti .

na etat vicāryate : anaḍvān na anaḍvān iti .

kim tarhi ālabdhavyaḥ na ālabdhavyaḥ iti .

kārye yugapadanvācayayaugapadyam .

kāryeṣu śabdeṣu yugapat anvācayena ca yat ucyate tasya yugapadvacanatā prāpnoti : tavyattavyānīyaraḥ , ḍhak ca maṇḍūkāt iti .

yasya punaḥ nityāḥ śabdāḥ prayuktānām asau sādhutvam anvācaṣṭe .

nanu ca yasya api kāryāḥ tasya api eṣaḥ na doṣaḥ .

katham .

pratyayaḥ paraḥ bhavati iti ucyate .

na ca ekasyāḥ prakṛteḥ anekasya pratyayasya yugapat paratvena sambhavaḥ asti .

na api brūmaḥ pratyayamālā prāpnoti .

kim tarhi .

kartavyam iti prayoktavye yugapat dvitīyasya tṛtīyasya ca prayogaḥ prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

arthagatyarthaḥ śabdaprayogaḥ .

artham sampratyāyayiṣyāmi iti śabdaḥ prayujyate .

tatra ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam uktārthānām aprayogaḥ iti .

ācāryadeśaśīlane ca tadviṣayatā .

ācāryadeśaśīlanena yat ucyate tasya tadviṣayatā prāpnoti .

ikaḥ hrasvaḥ aṅyaḥ gālavasya prācām avṛddhāt phin bahulam iti gālavāḥ eva hrasvān prayuñjīran prākṣu ca eva hi phin syāt .

tat yathā : jamadagniḥ vai etat pañcamam avadānam avādyat tasmāt na ajāmadagnyaḥ pañcāvattam juhoti .

yasya punaḥ nityāḥ śabdāḥ gālavagrahaṇam tasya pūjārtham deśagrahaṇam ca kīrtyartham .

nanu ca yasya api kāryāḥ tasya api pūjārtham gālavagrahaṇam syāt deśagraham ca kīrtyartham .

tatkīrtane ca dvedhāpratipattiḥ .

tatkīrtane ca dvaidham śabdānām apratipattiḥ syāt .

icchāmaḥ ca punaḥ ācāryagrahaṇeṣu deśagrahaṇeṣu ca dvaidham śabdānām pratipattiḥ syāt iti tat ca na sidhyati .