Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.24
ṣṇa-antā ṣaṭ
Aṣṭādhyāyī 1.1.24
Vṛtti Patañjali

ṣaṭsañjñāyām upadeśavacanam .

ṣaṭsañjñāyām upadeśagrahaṇam kartavyam .

upadeśe ṣakāranakārāntā saṅkhyā ṣaṭsañjñā bhavati iti vaktavyam .

kim prayojanam .

śatādyaṣṭanoḥ numnuḍartham .

śatāni sahasrāṇi .

numi kṛte ṣṇāntā ṣaṭ iti ṣaṭsañjñā prāpnoti .

upadeśagrahaṇāt na bhavati .

aṣṭānām iti atra ātve kṛte ṣaṭsañjñā na prāpnoti .

upadeśagrahaṇāt bhavati .

uktam vā .

kim uktam .

iha tāvat śatāni sahasrāṇi iti .

sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti .

aṣṭanaḥ api uktam .

kim uktam .

aṣṭanaḥ dīrghagrahaṇam ṣaṭsañjñājñāpakam ākārāntasya nuḍartham iti .

atha vā ākāraḥ api atra nirdiśyate .

ṣakārāntā nakārāntā ākārāntā ca saṅkhyā ṣaṭsañjñā bhavati iti .

iha api tarhi prāpnoti : sadhamadhaḥ dyumnaḥ ekāḥ taḥ ekāḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ekaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ .

asti eva saṅkhyāpadam .

tat yathā : ekaḥ , dvau , bahavaḥ iti .

asti asahāyavācī .

tat yathā : ekāgnayaḥ , ekahalāni , ekākibhiḥ kṣudrakaiḥ jitam iti .

asahāyaiḥ iti arthaḥ .

asti anyārthe vartate .

tat yathā : prajam ekā rakṣati urjam ekā iti .

anyā iti arthaḥ .

sadhamadaḥ dyumnaḥ ekāḥ taḥ .

anyāḥ iti arthaḥ .

tat yaḥ anyārthe vartate tasya eṣaḥ prayogaḥ .

iha tarhi prāpnoti : dvabhyām iṣṭaye viṃśatya ca iti .

evam tarhi saptame yogavibhāgaḥ kariṣyate .

aṣṭābhyaḥ auś .

tataḥ ṣaḍbhyaḥ : ṣaḍbhyaḥ ca yat uktam aṣṭābhyaḥ api tat bhavati .

tataḥ luk : luk ca bhavati ṣaḍbhyaḥ iti .

atha vā upariṣṭāt yogavibhāgaḥ kariṣyate .

aṣṭanaḥ ā vibhaktau .

tataḥ rāyaḥ : rāyaḥ ca vibhaktau ākārādeśaḥ bhavati .

hali iti ubhayoḥ śeṣaḥ .

yadi evam priyāṣṭau priyāṣṭāḥ iti na sidhyati priyāṣṭānau priyāṣṭānaḥ iti ca prāpnoti .

yathālakṣaṇam aprayukte .