Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.9.2
tulya-āsya-prayarnaṃ savarṇam
Aṣṭādhyāyī 1.1.9
Vṛtti Patañjali

savarṇasañjñāyām bhinnadeśeṣu atiprasaṅgaḥ prayatnasāmānyāt .

savarṇasañjñāyām bhinnadeśeṣu atiprasaṅgaḥ bhavati jabagaḍadaśām .

kim kāraṇam .

prayatnasāmānyāt .

eteṣām hi samānaḥ prayatnaḥ .

siddham tu āsye tulyadeśaprayatnam savarṇam .

siddham etat. katham .

āsye yeṣām tulyaḥ deśaḥ yatnaḥ ca te savarṇasañjñāḥ bhavanti iti vaktavyam .

evam api kim āsyopādāne prayojanam .

sarveṣām hi tat tulyam .

prayatnaviśeṣaṇam āsyopādānam .

santi hi āsyāt bāhyāḥ prayatnāḥ .

te hāpitāḥ bhavanti .

teṣu satsu asatsu api savarṇasañjñā sidhyati .

ke punaḥ te .

vivārasaṃvārau śvāsanādau ghoṣavadaghoṣatā alpaprāṇatā mahāprāṇatā iti .

tatra vargāṇām prathamadvitīyāḥ vivṛtakaṇṭhāḥ śvāsānupradānāḥ aghoṣāḥ .

eke alpaprāṇāḥ apare mahāprāṇāḥ .

tṛtīyacaturthāḥ saṃvṛtakaṇṭhāḥ nādānupradānāḥ ghoṣavantaḥ .

eke alpaprāṇāḥ apare mahāprāṇāḥ .

yathā tṛtīyāḥ tathā pañcamāḥ ānunāsikyavarjam .

ānunāsikyam teṣām adhikaḥ guṇaḥ .

evam api avarṇasya savarṇasañjñā na prāpnoti .

kim kāraṇam .

bāhyam hi āsyāt sthānam avarṇasya .

sarvamukhasthānam avarṇam eke icchanti .

evam api vyapadeśaḥ na prakalpate : āsye yeṣām tulyaḥ deśaḥ iti .

vyapadeśivadbhāvena vyapadeśaḥ bhaviṣyati .

sidhyati .

sūtram tarhi bhidyate .

yathānyāsam eva astu .

nanu ca uktam savarṇasañjñayām bhinnadeśeṣu atiprasaṅgaḥ prayatnasāmānyāt iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

na hi laukikam āsyam .

kim tarhi .

taddhitāntam āsyam : āsye bhavam āsyam .

śarīrāvayavāt yat .

kim punaḥ āsye bhavam .

sthānam karaṇam ca .

evam api prayatnaḥ aviśeṣitaḥ bhavati .

prayatnaḥ ca viśeṣitaḥ .

katham .

na hi prayatanam prayatnaḥ .

kim tarhi .

prārambhaḥ yatnasya prayatnaḥ .

yadi prārambhaḥ yatnasya prayatnaḥ evam api avarṇasya eṅoḥ ca savarṇasañjñā prāpnoti .

praśliṣṭavarṇau etau .

avarṇasya tarhi aicoḥ ca savarṇasañjñā prāpnoti .

vivṛtatarāvarṇau etau .

etayoḥ eva tarhi mithaḥ savarṇasañjñā prāpnoti .

na etau tulyasthānau .

udāttādīnām tarhi savarṇasañjñā na prāpnoti .

abhedakāḥ udāttādayaḥ .

atha vā kim naḥ etena prārambhaḥ yatnasya prayatnaḥ iti .prayatanam eva prayatnaḥ .

tat eva ca taddhitāntam āsyam .

yat samānam tat āśrayiṣyāmaḥ .

kim sati bhede .

sati iti āha .

sati eva hi bhede savarṇasañjñayā bhavitavyam .

kutaḥ etat .

bhedādhiṣṭhānā hi savarṇasañjñā .

yadi hi yatra sarvam samānam tatra syāt savarṇasañjñāvacanam anarthakam syāt .

yadi tarhi sati bhede kim cit samānam iti kṛtva savarṇasañjñā bhaviṣyati śakārachakārayoḥ ṣakāraṭhakārahoḥ sakārathakārayoḥ savarṇasañjñā prāpnoti .

eteṣām hi sarvam anyat samānam karaṇavarjam .

evam tarhi prayatanam eva prayatnaḥ tat eva taddhitāntam āsyam na tu ayam dvandvaḥ : āsyam ca prayatnaḥ ca āsyaprayatnam iti .

kim tarhi .

tripadaḥ bahuvrīhiḥ : tulyaḥ āsye prayatnaḥ eṣām iti .

atha vā pūrvaḥ tatpuruṣaḥ tataḥ bahuvrīhiḥ : tulyaḥ āsye tulyāsyaḥ , tulyāsyaḥ prayatnaḥ eṣām iti .

atha vā paraḥ tatpuruṣaḥ tataḥ bahuvrīhiḥ : āsye yatnaḥ āsyayatnaḥ , tulyaḥ āsyayatnaḥ eṣām iti .