Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.5.2
kṅiti ca
Aṣṭādhyāyī 1.1.5
Vṛtti Patañjali

upadhārthena tāvat na arthaḥ .

dhātoḥ iti vartate .

dhātum kṅitparatvena viśeṣayiṣyāmaḥ .

yadi dhātuḥ viśeṣyate vikaraṇasya na prāpnoti : cinutaḥ , sunutaḥ , lunītaḥ , punītaḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

vihitaviśeṣaṇam dhātugrahaṇam .

dhātoḥ yaḥ vihitaḥ iti .

dhātoḥ eva tarhi na prāpnoti .

na evam vijñāyate dhātoḥ vihitasya kṅiti iti .

katham tarhi .

dhātoḥ vihite kṅiti iti .

atha vā kāryakālam hi sañjñāparibhāṣam .

yatra kāryam tatra draṣṭavyam .

pugantalaghūpadhasya guṇaḥ bhavati iti upasthitam idam bhavati kṅiti na iti .

atha vā yat etasmin yoge kṅidgrahaṇam tad anavakāśam .

tasya anavakāśatvāt guṇavṛddhī na bhaviṣyataḥ .

atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati upadhālakṣaṇasya guṇasya pratiṣedhaḥ iti yat ayam trasigṛdhidhṛṣikṣipeḥ knuḥ ikaḥ jhal halantāt ca iti knusanau kitau karoti .

katham kṛtvā jñāpakam .

kitkaraṇe etat prayojanam guṇaḥ katham na syāt iti .

yadi ca atra guṇapratiṣedhaḥ na syāt kitkaraṇam anarthakam syāt .

paśyati tu ācāryaḥ bhavati upadhālakṣaṇasya guṇasya pratiṣedhaḥ iti .

tataḥ knusanau kitau karoti .

roravītyarthena api na arthaḥ .

kṅiti iti ucyate .

na ca atra kṅitam paśyāmaḥ .

pratyayalakṣaṇena prāpnoti .

na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ .

atha api na lumatā aṅgasya iti ucyate evam api na doṣaḥ .

katham .

na lumatā lupte aṅgādhikāraḥ pratinirdiśyate .

kim tarhi .

yaḥ asau lumatā lupyate tasmin yat aṅgam tasya yat kāryam tat na bhavati iti .

atha api āṅgādhikāraḥ pratinirdiśyate evam api na doṣaḥ .

katham .

kāryakālam hi sañjñāparibhāṣam yatra kāryam tatra draṣṭavyam .

sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ bhavati iti upasthitam idam bhavati kṅiti na iti .

atha vā chāndasam etat .

dṛṣṭānuvidhiḥ ca chandasi bhavati .

atha vā bahiraṅgaḥ guṇaḥ antaraṅgaḥ pratiṣedhaḥ .

asiddham bahiraṅgam antaraṅge .

atha vā pūrvasmin yoge yad ārdhadhātukagrahaṇam tat anavakāśam .

tasya anavakāśatvāt guṇaḥ bhaviṣyati .