Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 57
Show
VṛttiGovind
LSK 1198
प्राग्दिशीयाधिकारसूत्रम्
किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः
Aṣṭādhyāyī 5.3.2
Vṛtti Varadarājācārya

किमः सर्वनाम्नो बहुशब्दाच्चेति प्राग्दिशोऽधिक्रियते।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

११९८- किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः। किं च सर्वनाम च बहुश्च तेषामितरेतरयोगद्वन्द्वः किंसर्वनामबहवस्तेभ्यः। द्वि-शब्द आदिर्येषां ते द्व्यादयः, न द्व्यादयोऽद्व्यादयस्तेभ्यः। किंसर्वनामबहुभ्यः पञ्चम्यन्तम्, अद्व्यादिभ्यः पञ्चम्यन्तं, द्विपदं सूत्रम्। प्राग्दिशो विभक्तिः से प्राक् और दिशः की अनुवृत्ति आती है। प्रत्ययः, परश्च, उच्याप्प्रातिपदिकात्, तद्धिताः का अधिकार है।

द्वि आदि से भिन्न सर्वनामसंज्ञक शब्द, किम्-शब्द और बहु शब्द से परे ही प्राग्दिशीय प्रत्यय होते हैं, यह अधिकार किया जाता है।

सर्वनाम में द्वि, युष्मत्, अस्मत्, भवतु, किम् भी पढ़े गये हैं। इनको छोड़कर सभी सर्वनामसंज्ञक शब्दों से प्राग्दिशीय प्रत्यय होंगे साथ ही द्वि आदि में किम् को नहीं लिया जायेगा। अतः सूत्र में किम् का साक्षात् उच्चारण किया गया।