घुसंज्ञकस्य दा इत्यस्य दथ् स्यात् तादौ किति। चर्त्वम्। दत्तः।
८२७- दो दद् घो:। दः षष्ठ्यन्तं, दद् प्रथमान्तं, घो: षष्ठ्यन्तं, त्रिपदं सूत्रम्। द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति से ति और किति की अनुवृत्ति आती है।
तकारादि कित् प्रत्यय के परे होने पर घुसंज्ञक दा धातु के स्थान पर दद् आदेश होता है।
दत्तः। दिया गया। डुदाञ् दाने। दा धातु से निष्ठा सूत्र द्वारा क्त प्रत्यय, अनुबन्धलोप, दा+त बना। दो दद् घो: से दा के स्थान पर दद् आदेश होकर दद्+त बना। दकार को खरि च से चर्त्व होकर दत्तः सिद्ध हुआ। क्तवतु प्रत्यय होकर दत्तवान् बनता है।
भूतकाल में होने के कारण क्त और क्तवतु प्रत्ययान्त शब्दों को क्रिया की तरह प्रयोग कर सकते हैं। स गृहं गतः, स गृहं गतवान्, तेन पुस्तकं पठितम्, स पुस्तकं पठितवान्। सा पुस्तकं पठितवती। तत् कुलं पठितवत् आदि।
इस तरह से निष्ठा प्रत्यय और उसके स्थान पर होने वाले आदेश आदि का विवेचन किया गया। लोक में निष्ठाप्रत्ययान्त शब्दों का प्रयोग खूब होता है। अतः पाठक गण धातु से इन दोनों प्रत्ययों को लगा कर के शब्द बनाने का अभ्यास करें। यह ध्यान रहे कि धातु यदि अनिद् हो तो क्त में भी इद् नहीं होगा और धातु यदि सेद् है तो यहाँ पर भी उससे इद् होगा किन्तु कहीं-कहीं निष्ठा में इद् का निषेध किया गया है। वह विषय लघुसिद्धान्तकौमुदी में नहीं रखा गया है। वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी में इसका पूर्ण ज्ञान हो सकेगा। फिर छात्रों के लिए कुछ दिशा निर्देश कर रहे हैं। कुछ धातु के निष्ठा प्रत्ययान्त रूप दे रहे हैं। नीचे मोटे काले अक्षर में धातु हैं और सामान्य अक्षरों में पहला शब्द क्त प्रत्यय वाला और दूसरा शब्द क्तवतु प्रत्यय वाला है। अर्थ तो धातुपाठ से लिया जा सकता है।
धातु
प्रत्यय
धातु
प्रत्यय
धातु
प्रत्यय
अर्च
अर्चितः, अर्चितवान्
आप्
आप्तः, आप्तवान्
इष्
इष्टः, इष्टवान्
ईक्ष्
ईक्षितः, ईक्षितवान्
कथ्
कथितः, कथितवान्
कुप्
कुपितः, कुपितवान्
कृ
कृतः, कृतवान्
क्री
क्रीतः, क्रीतवान्
क्रुध्
क्रुद्धः, क्रुद्धवान्
क्षिप्
क्षिप्तः, क्षिप्तवान्
खाद्
खादितः, खादितवान्
खिद्
खित्रः, खित्रवान्
ख्या
ख्यातः, ख्यातवान्
गद्
गदितः, गदितवान्
गम्
गतः, गतवान्
गर्ज्
गर्जितः, गर्जितवान्
गै
गीतः, गीतवान्
ग्रस्
ग्रस्तः, ग्रस्तवान्
ग्रह्
गृहीतः, गृहीतवान्
घुष्
घोषितः, घोषितवान्
घ्रा
घ्रातः, घ्रातवान्
चर्व्
चर्वितः, चर्वितवान्
चल्
चलितः, चलितवान्
चि
चितः, चितवान्
चिन्त
चिन्तितः, चिन्तितवान्
चुम्ब्
चुम्बितः, चुम्बितवान्
चेष्ट्
चेष्टितः, चेष्टितवान्
छिद्
छिन्नः, छिन्नवान्
जन्
जातः, जातवान्
जागृ
जागरितः, जागरितवान्
जि
जितः, जितवान्
जीव्
जीवितः, जीवितवान्
जुष्
जुष्टः, जुष्टवान्
ज्ञातः, ज्ञातवान्
तप्
तप्तः, तप्तवान्
तुष्
तुष्टः, तुष्टवान्
त्यज्
त्रस्
त्रस्तः, त्रस्तवान्
त्रै
त्रातः, त्रातवान्
दण्ड्
दण्डितः, दण्डितवान्
दह्
दग्धः, दग्धवान्
दा
दत्तः, दत्तवान्
दीप्
दीप्तः, दीप्तवान्
दुष्
दुष्टः, दुष्टवान्
दुह्
दुग्धः, दुग्धवान्
दृश्
दृष्टः, दृष्टवान्
धृ
धृतः, धृतवान्
ध्यै
ध्यातः, ध्यातवान्
नम्
नतः, नतवान्
नश्
नष्टः, नष्टवान्
निन्द्
निन्दितः, निन्दितवान्
नी
नीतः, नीतवान्
नु
नुतः, नुतवान्
पच्
पक्वः, पक्ववान्
पठ्
पठितः, पठितवान्
पत्
पतितः, पतितवान्
पा
पीतः, पीतवान्
पा
पातः, पातवान्
पाल्
पालितः, पालितवान्
पिष्
पिष्ट, पिष्टवान्
पीड्
पीडितः, पीडितवान्
पुष्
पुष्टः, पुष्टवान्
पूञ्
पूतः, पूतवान्
पूज्
पूजितः, पूजितवान्
प्रच्छ्
पृष्टः, पृष्टवान्
बन्ध्
बद्धः, बद्धवान्
बाध्
बाधितः, बाधितवान्
बुध्
बुद्धः, बुद्धवान्
ब्रू
उक्तः, उक्तवान्
भक्ष्
भक्षितः, भक्षितवान्
भाष्
भाषितः, भाषितवान्
भी
भीतः, भीतवान्
भुज्
भुक्तः, भुक्तवान्
भू
भूतः, भूतवान्
भूष्
भूषितः, भूषितवान्
भ्रंश्
भ्रष्टः, भ्रष्टवान्
भ्रम्
भ्रन्तः, भ्रन्तवान्
मण्ड्
मण्डितः, मण्डितवान्
मद्
मत्तः, मत्तवान्
मन्
मतः, मतवान्
मान्
मानितः, मानितवान्
मिल्
मिलितः, मिलितवान्
मुच्
मुक्तः, मुक्तवान्
मुह्
मुग्धः, मुग्धवान्
मृ
मृतः, मृतवान्
यज्
इष्टः, इष्टवान्
या
यातः, यातवान्
याच्
याचितः, याचितवान्
युज्
युक्तः, युक्तवान्
युध्
युद्धः, युद्धवान्
रक्ष्
रक्षितः, रक्षितवान्
रच्
रचितः, रचितवान्
रम्
रतः, रतवान्
राज्
राजितः, राजितवान्
रिच्
रिक्तः, रिक्तवान्
रुद्
रुदितः, रुदितवान्
रुध्
रुद्धः, रुद्धवान्
रुष्
रुष्टः, रुष्टवान्
लभ्
लब्धः, लब्धवान्
लिख्
लिखितः, लिखितवान्
लिप्
लिप्तः, लिप्तवान्
वच्
उक्तः, उक्तवान्
वन्द्
वन्दितः, वन्दितवान्
वस्
उपितः, उपितवान्
वाञ्छ्
वाञ्छितः, वाञ्छितवान्
विद्
विदितः, विदितवान्
वृ
वृतः, वृतवान्
वृध्
वर्धितः, वर्धितवान्
वेष्ट्
वेष्टितः, वेष्टितवान्
व्यथ्
व्यथितः, व्यथितवान्
व्यध्
विद्धः, विद्धवान्
शक्
शक्तः, शक्तवान्
शङ्क्
शङ्कितः, शङ्कितवान्
शप्
शप्तः, शप्तवान्
शम्
शान्तः, शान्तवान्
शास्
शिष्टः, शिष्टवान्
शिक्ष्
शिक्षितः, शिक्षितवान्
शी
शयितः, शयितवान्
शुच्
शोचितः, शोचितवान्
शुध्
शुद्धः, शुद्धवान्
शुभ्
शोभितः, शोभितवान्
शुष्
शुष्कः, शुष्कवान्
श्रम्
श्रान्तः, श्रान्तवान्
श्रि
श्रितः, श्रितवान्
श्रु
श्रुतः, श्रुतवान्
श्लिष्
श्लिष्टः, श्लिष्टवान्
सह्
सोढः, सोढवान्
सिच्
सिक्तः, सिक्तवान्
सूच्
सूचितः, सूचितवान्
सृज्
सृष्टः, सृष्टवान्
सेव्
सेवितः, सेवितवान्
स्खल्
स्खलितः, स्खलितवान्
स्तु
स्तुतः, स्तुतवान्
स्था
स्थितः, स्थितवान्
स्ना
स्नातः, स्नातवान्
स्पृश्
स्पृष्टः, स्पृष्टवान्
स्मृ
स्मृतः, स्मृतवान्
स्वप्
सुप्तः, सुप्तवान्
हन्
हतः, हतवान्
हस्
हसितः, हसितवान्
हा
हीनः, हीनवान्
हु
हुतः, हुतवान्
हृ
हृतः, हृतवान्
आ+हू
आहूतः, आहूतवान्
स्मरण रहे कि कृदन्तप्रकरण में जो जो भी प्रत्यय होते हैं, उन कृदन्त शब्दों को
कृत्तद्धितसमासाश्च से प्रातिपदिक संज्ञा होती है। इसके बाद प्रायः सभी शब्द ऐसे हैं, जिनके तीनों लिङ्गों में रूप बनते हैं और कुछ शब्द ऐसे भी हैं जो किसी लिङ्गविशेष में ही प्रयुक्त होते हैं किन्तु निष्ठा प्रत्ययान्त शब्द भूतकाल में होते हैं। अतः इसके सभी लिङ्गों में रूप होते हैं। जैसे- पठ् धातु से क्त प्रत्यय करने पर पुँल्लिङ्ग में पठितः, स्त्रीलिङ्ग में पठिता और नपुंसकलिङ्ग में पठितम् एवं क्तवतु प्रत्यय होकर पुँल्लिङ्ग में पठितवान्, स्त्रीलिङ्ग में पठितवती और नपुंसकलिङ्ग में पठितवत् ये प्रथमा एकवचनान्त सिद्ध होते हैं।
क्त प्रत्ययान्त पठित शब्द के पुँल्लिङ्ग में रूप
विभक्ति
एकवचन
द्विवचन
बहुवचन
प्रथमा
पठितः
पठितौ
पठिताः
द्वितीया
पठितम्
पठितौ
पठितान्
तृतीया
पठितेन
पठिताभ्याम्
पठितैः
चतुर्थी
पठिताय
पठिताभ्याम्
पठितेभ्यः
पञ्चमी
पठितात्
पठिताभ्याम्
पठितेभ्यः
षष्ठी
पठितस्य
पठितयोः
पठितानाम्
सप्तमी
पठिते
पठितयोः
पठितेषु
सम्बोधन
हे पठित!
हे पठितौ!
हे पठिताः!
क्त प्रत्ययान्त पठिता शब्द के स्त्रीलिङ्ग में रूप
विभक्ति
एकवचन
द्विवचन
बहुवचन
प्रथमा
पठिता
पठिते
पठिताः
द्वितीया
पठिताम्
पठिते
पठिताः
तृतीया
पठितया
पठिताभ्याम्
पठिताभिः
चतुर्थी
पठितायै
पठिताभ्याम्
पठिताभ्यः
पञ्चमी
पठितायाः
पठिताभ्याम्
पठिताभ्यः
षष्ठी
पठितायाः
पठितयोः
पठितानाम्
सप्तमी
पठितायाम्
पठितयोः
पठितासु
सम्बोधन
हे पठिते
हे पठिते!
हे पठिताः!
क्त प्रत्ययान्त पठित शब्द के नपुंसकलिङ्ग में रूप
विभक्ति
एकवचन
द्विवचन
बहुवचन
प्रथमा
पठितम्
पठिते
पठितानि
द्वितीया
पठितम्
पठिते
पठितानि
तृतीया से पुँल्लिङ्ग की तरह ही रूप होते हैं।
क्तवतु प्रत्ययान्त पठितवत् शब्द के पुँल्लिङ्ग में रूप
विभक्ति
एकवचन
द्विवचन
बहुवचन
प्रथमा
पठितवान्
पठितवन्तौ
पठितवन्तः
द्वितीया
पठितवन्तम्
पठितवन्तौ
पठितवन्तः
तृतीया
पठितवता
पठितवद्व्याम्
पठितवद्भिः
चतुर्थी
पठितवते
पठितवद्व्याम्
पठितवद्व्यः
पञ्चमी
पठितवतः
पठितवद्भ्याम्
पठितवद्भ्यः
षष्ठी
पठितवतः
पठितवतोः
पठितवताम्
सप्तमी
पठितवति
पठितवतोः
पठितवत्सु
सम्बोधन
हे पठितवन्!
हे पठितवन्तौ!
हे पठितवन्तः!
क्तवतु प्रत्ययान्त पठितवत् ( पठितवती ) शब्द के स्त्रीलिङ्ग में रूप
विभक्ति
एकवचन
द्विवचन
बहुवचन
प्रथमा
पठितवती
पठितवत्यौ
पठितवत्यः
द्वितीया
पठितवतीम्
पठितवत्यौ
पठितवतीः
तृतीया
पठितवत्या
पठितवतीभ्याम्
पठितवतीभिः
चतुर्थी
पठितवत्यै
पठितवतीभ्याम्
पठितवतीभ्यः
पञ्चमी
पठितवत्याः
पठितवतीभ्याम्
पठितवतीभ्यः
षष्ठी
पठितवत्याः
पठितवत्योः
पठितवतीनाम्
सप्तमी
पठितवत्याम्
पठितवत्योः
पठितवतीषु
सम्बोधन
हे पठितवति!
हे पठितवत्यौ!
हे पठितवत्यः!
क्तवतु प्रत्ययान्त पठितवत् शब्द के नपुंसकलिङ्ग में रूप
विभक्ति
एकवचन
द्विवचन
बहुवचन
प्रथमा
पठितवत्
पठितवती
पठितवन्ति
द्वितीया
पठितवत्
पठितवती
पठितवन्ति
तृतीया से पुँल्लिङ्ग की तरह ही रूप होते हैं।