Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 16
Show
VṛttiGovind
LSK 648
वैकल्पिककुत्वविधायकं विधिसूत्रम्
विभाषा चेः
Aṣṭādhyāyī 7.3.58
Vṛtti Varadarājācārya

अभ्यासात्परस्य कुत्वं वा स्यात्सनि लिटि च।

चिकाय, चिचाय। चिक्ये, चिच्ये। अचैषीत्। अचेष्ट।

स्तूञ् आच्छादने॥३॥

स्तृणोति, स्तृणुते।

.....

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

६४८- विभाषा चेः। विभाषा प्रथमान्तं, चेः षष्ठ्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्। चजोः कु घिण्यतोः से कु, अभ्यासाच्च से अभ्यासात् और सँल्लिटोर्जेः से सँल्लिटोः की अनुवृत्ति आती है।

अभ्यास से परे चिञ् धातु को विकल्प से कुत्व होता है सन् या लिट् के परे होने पर।

लिट् में द्वित्वादि कार्य होकर विभाषा चेः से अभ्यास से परे चकार को कुत्व होकर वृद्धि, यण् आदेश करने पर रूप बनते हैं। कुत्व के पक्ष में- चिकाय, चिक्यतुः, चिक्युः, चिकयिथ-चिकेथ, चिक्यथुः, चिक्य, चिकाय-चिकय, चिक्यिव, चिक्यिम। कुत्व न होने के पक्ष में- चिचाय, चिच्यतुः, चिच्युः। चिचयिथ-चिचेथ, चिच्यथुः, चिच्य। चिचाय-चिचय, चिच्यिव, चिच्यिम। आत्मनेपद में- यण् होकर कुत्व होने के पक्ष में-

चिक्ये, चिक्याते, चिक्यरे, चिक्यपे, चिक्याथे, चिक्यिद्वे-चिक्यध्वे, चिक्ये, चिक्यिवहे,

चिक्यिमहे। कुत्व न होने के पक्ष में- चिच्ये, चिच्याते, चिच्यिरे। चिच्यिपे, चिच्याथे,

चिच्यिद्वे-चिच्यिध्वे। चिच्ये, चिच्यिवहे, चिच्यिमहे।

लृट् में आर्धधातुक गुण हो जाता है। परस्मैपद के रूप- चेता, चेतारौ, चेतारः।

चेतासि, चेतास्थः, चेतास्थ। चेतास्मि, चेतास्वः, चेतास्मः। आत्मनेपद में- चेता, चेतारौ,

चेतारः। चेतासे, चेतासाथे, चेताध्वे। चेताहे, चेतास्वहे, चेतास्महे।

लृट्- परस्मैपद में- चेष्यति, चेष्यतः, चेष्यन्ति। चेष्यसि, चेष्यथः, चेष्यथ।

चेष्यामि, चेष्यावः, चेष्यामः। आत्मनेपद में- चेष्यते, चेष्येते, चेष्यन्ते। चेष्यसे, चेष्येथे,

चेष्यध्वे। चेष्ये, चेष्यावहे, चेष्यामहे।

लोट् के परस्मैपद में- चिनोतु-चिनुतात्, चिनुताम्, चिन्वन्तु। चिनु-चिनुतात्,

चिनुतम्, चिनुत। चिनवानि, चिनवाव, चिनवाम। आत्मनेपद में- चिनुताम्, चिन्वाताम्,

चिन्वताम्। चिनुष्व, चिन्वाथाम्, चिनुध्वम्। चिनवै, चिनवावहै, चिनवामहै।

लङ्- (परस्मैपद) अचिनोत्, अचिनुताम्, अचिन्वन्। अचिनोः, अचिनुतम्,

अचिनुत। अचिनवम्, अचिनुव-अचिन्व, अचिनुम-अचिन्म। आत्मनेपद- अचिनुत, अचिन्वाताम्,

अचिन्वत। अचिनुथाः, अचिन्वाथाम्, अचिनुध्वम्, अचिन्वि, अचिन्वहि-अचिनुवहि,

अचिन्महि-अचिनुमहि।

विधिलिङ्- (परस्मैपद) चिनुयात्, चिनुयाताम्, चिनुयुः। चिनुयाः, चिनुयातम्,

चिनुयात। चिनुयाम्, चिनुयाव, चिनुयाम। आत्मनेपद- चिन्वीत, चिन्वीयाताम्, चिन्वीरन्।

चिन्वीथाः, चिन्वीयाथाम्, चिन्वीध्वम्। चिन्वीय, चिन्वीवहि, चिन्वीमहि।

आशीर्लिङ्- (परस्मैपद) अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः से दीर्घ करके चीयात्,

चीयास्ताम्, चीयासुः। चीयाः, चीयास्तम्, चीयास्त। चीयासम्, चीयास्व, चीयास्म। आत्मनेपद-

सीयुट् और सकार का लोप करके चेषीष्ट, चेषीयास्ताम्, चेषीरन्। चेषीष्टाः, चेषीयास्थाम्,

चेषीद्ववम्। चेषीय, चेषीवहि, चेषीमहि।

लृङ् में- परस्मैपद- अचैषीत्, अचैष्टाम्, अचैषुः। अचैषीः, अचैष्टम्, अचैष्ट।

अचैषम्, अचैष्व, अचैष्म। आत्मनेपद में- अचेष्ट, अचेषाताम्, अचेषत। अचेष्टाः, अचेषाथाम्,

अचेद्ववम्। अचेषि, अचेष्वहि, अचेष्महि।

लृङ्- परस्मैपद में- अचेष्यत्, अचेष्यताम्, अचेष्यन्। अचेष्यः, अचेष्यतम्,

अचेष्यत। अचेष्यम्, अचेष्याव, अचेष्याम। आत्मनेपद में- अचेष्यत, अचेष्येताम्, अचेष्यन्त।

अचेष्यथाः, अचेष्येथाम्, अचेष्यध्वम्। अचेष्ये, अचेष्यावहि, अचेष्यामहि।

स्तृज् आच्छादने। स्तृज् धातु आच्छादन अर्थात् ढाँकना=ढक देना अर्थ में है। जित्

होने के कारण उभयपदी और ऊढूदन्तैः० इस कारिका के अनुसार अनिट् है। लिट् में क्रादिनियम

से इट् होता है किन्तु ऋदन्त होने के कारण थल् में भारद्वाजनियम से विकल्प नहीं होता।

लट्, परस्मैपद- स्तृणोति, स्तृणुतः, स्तृण्वन्ति। आत्मनेपद- स्तृणुते, स्तृण्वाते,

स्तृण्वते।