Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 5
Show
VṛttiHindiEnglishGovind
LSK 118
स्वादिप्रत्ययविधायकं विधिसूत्रम्
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
Aṣṭādhyāyī 4.1.2
Vṛtti Varadarājācārya

सु औ जस् इति प्रथमा।

अम् औट् शस् इति द्वितीया।

टा भ्याम् भिस् इति तृतीया।

ङे भ्याम् भ्यस् इति चतुर्थी।

ङसि भ्याम् भ्यस् इति पञ्चमी।

ङस् ओस् आम् इति षष्ठी।

ङि ओस् सुप् इति सप्तमी।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī
११८- स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्।118. svaujasamauṭchaṣṭābhyāmbhisṅebhyāmbhyasṅasibhyāmbhyasṅasosāmṅyossup.सुश्च, औश्च,suś ca, auś ca,
जश्च, अञ्च, औट् च, शश्च, टश्च, भ्याञ्च, भिश्च, डेश्च, भ्याञ्च, भ्यश्च, डसिश्च, भ्याञ्च, भ्यश्च, डश्च, ओश्च, आञ्च, डिश्च, ओश्च, सुप् च तेषां समाहारद्वन्द्वः।jaś ca, am ca, auṭ ca, śaś ca, ṭaś ca, bhyām ca, bhiś ca, ṅeś ca, bhyām ca, bhyaś ca, ṅasiś ca, bhyām ca, bhyaś ca, ṅaś ca, oś ca, ām ca, ṅiś ca, oś ca, sup ca — of these a samāhāra-dvandva.यहाँ पर सु, औ, जस् आदि सभी में केवल समाहारद्वन्द्व-समास हुआ है।Here, in su, au, jas, and all the rest, only a samāhāra-dvandva compound has been formed.समाहारद्वन्द्व होने पर नपुंसकलिंग और एकवचन मात्र होता है।In a samāhāra-dvandva there is only the neuter gender (napuṁsakaliṅga) and the singular.इसलिये सम्पूर्ण सूत्र में प्रथमा का एकवचन मात्र है।Therefore in the entire sūtra there is only the singular of the first (prathamā) case.अतः स्वौजसमौट्.....सुप् प्रथमान्तम् एकपदमिदं सूत्रम् इतना ही समझना चाहिए।Hence one should understand simply this: svaujasamauṭ…sup ends in the nominative; this sūtra is a single word.इस सूत्र का आगे के तीनों सूत्र प्रत्ययः, परश्च, उच्याप्रातिपदिकात् का अधिकार लेकर निम्नलिखित अर्थ कर लिया जाता है।Taking the governing scope (adhikāra) of the following three sūtras — pratyayaḥ, paraś ca, and ucyāprātipadikāt — the following meaning is arrived at for this sūtra.
सु, औ, जस् आदि ये प्रत्यय डीप्रत्ययान्त, आप्रत्ययान्त और प्रातिपदिकसंज्ञक शब्दों से परे होते हैं।The pratyayas su, au, jas, and the rest come after words ending in the ṅī-pratyaya, ending in the āp-pratyaya, and words bearing the prātipadika-saṁjñā.