prapañcāvatīrṇatva-dharma-sāmānyena mīna-kamaṭhādiṣu kṛṣṇaṁ paṭhitvātha tad-yāthātmyaṁ smarann āha—ete iti |
ete prāg uktāś cādanuktāś ca puṁso garbhodaśayāṁśa-kalāḥ mīnādayoṁśāḥ kumārādayo jñāna-bhakti-kriyāṁśāveśāḥ |
tan-madhya-paṭhitaḥ kṛṣṇas tu svayaṁ bhagavān |
na tu mīnādy aṁśī pumān, svayaṁ-dāsās tapasvina ity atra yathā tapasvi-dāsyaṁ svānyānapekṣi, tathāsya bhagavattvam anyāpekṣi nety arthaḥ |
evam eva gopyas tapaḥ kim acaran ity-ādāvānanya-siddham iti vakṣyati |
etena vāsudevasya paravyomādhīśasya vā kṛṣṇatvaṁ vadan-nirastaḥ |
tathātve svayam ity ādi vyākupyet |
idaṁ vākyaṁ śruti-rūpaṁ nirapekṣa-ravatvāt prabalaṁ bhavati |
aṁśatva-vākyaṁ yat kvacid vīkṣyate, taṁ prākaraṇikatād-durbalam |
śruti-liṅga-vākya-prakaraṇa-sthāna samākhyānāṁ samavāye pāradaurbalyam artha-viprakarṣāt iti pūrvatantra-nirṇayāt |
tataś-cāṁśa-vākyenaitad anuguṇārthakena bhāvyam |
kiṁ ca śāstrārambhe janma-guhyādhyāyasyāsya nikhilāvatāra-vākyānāṁ sūcanaṁ sūtratvam |
tatra caite cāṁśety asya paribhāṣātvam aniyame niyamakṛtvāt |
yatra yātrāvatārāḥ paṭhyante, tatretare puṁso'mśatvena bodhyāḥ kṛṣṇas tu svayaṁ bhagavattveneti sakṛt paṭhitāpi sarvatra sañcaret |
iha kṛṣṇasya svayaṁ-bhagavatvaṁ sādhyate, na tu svayaṁ bhagavataḥ kṛṣṇatvam |
anuvādam anuktvaiva na vidheyam udīrayet iti dhvani-kṛd ukteḥ |
ayam aṁśāṁśi-bhāvaḥ sūtrair api darśitaḥ prakāśādivan-naivaṁ paraḥ, smaranti ca ity-ādibhiḥ |
nanu nirbhedasyaikasya bhagavattattvasya kathaṁ tad-bhāva iti cec-chakti-vyakti-tāratamyād iti gṛhāṇa |
yathaikasya viprasya kvacid udgṛhīta-sarva-śāstrasya sarva-jñatvaṁ, kvacid udgṛhītadvyoka-śāstrasya tasyaiva kiñcic-chāstra-jñatvaṁ, tadvat |
tatrāṁśitvaṁ sarvadāvirbhāvita-sarva-śaktitvam, aṁśatvantu sarvadāvirbhāvita-yathā-prayojana-kiñcic-chaktitvaṁ bodhyam |
anyathāṁ śairaṁśyanuvṛttiḥ śāstrāvadhṛtā vibhajyetety anyatra vistaraḥ |
nanu tad-bhāvavāde sarve sarva-guṇaiḥ pūrṇāḥ sarva-doṣa-vivarjitāḥ iti mahā-vārāha-vākyaṁ pīḍyeta, maivaṁ, tasya svarūpa-sat-sarva-guṇakatva-nivedanenopakṣīṇatvāt |
anyathā tad-bhāva-bodhakāni vākyāni sūtrāṇi ca pīḍyerann iti siddhas tad-bhāvaḥ |
avatārāṇāṁ sādhāraṇaṁ prayojanam āha—indrārīti indrāribhir asurair vyākulam upadrutaṁ lokaṁ bhuvanaṁ mṛḍayanti sukhayantīti, yuge yuge tat-tad avasare ||
vīrarāghavaḥ (vyākhyā) : (śrī-kṛṣṇāya namaḥ ) ||
etad-vacanārtham evāha eta iti |
ete ṛṣi-prabhṛtayas tu puṁso'niruddhākhyasya aṁśakalāḥ aṁśāṁśa-saṁbhūtāḥ |
kṛṣṇas tu bhagavān svayam iti śrī-kṛṣṇasya pūrṇāvatāratvam uktam |
udāhṛta-bhagavad-vacanena vibhūty-ādimatāṁ jantūnāṁ mamatvena nirdiṣṭa-śrī-kṛṣṇasya tejo'ṁśa-saṁbhavatvaṁ śrī-kṛṣṇasya pūrṇatvaṁ sthāpitam |
atrāpi bhagavān ity anena pūrṇa-ṣāḍguṇyatvam avagatam |
yad vā, atraitadityanena pūrvokteṣu hiraṇyagarbhasanakādiṣu keṣāṁcid-varāhanārāyaṇamatsyakūrmamohinīnṛsiṁhavāmanaśrīrāmāvatārāṁāṁ pūrṇānāṁ sattvepi dvi-tri-nyāyena sarvepyavatārāḥ parāmṛśyate |
tatra pūrṇatvaṁ nāma ṣāḍguṇyapūrṇatvena rūpeṇa sākṣādavatīrṇatvam |
aṁśāṁśasaṁbhūtatvaṁ nāma tattajjīvāṁtarātmatayāvasthitasya ṣāḍguṇyapūrṇasya bhagavataḥ kenāyyaiśvaryavīryādiguṇaleśena jīvadvārāvibhūtena viśiṣṭatayā sañjātatvaṁ, niraṁśasya brahmasvarūpasyaikadeśabhedenāvirbhāvāsaṁbhavāt |
nanu dharmisvarūpaikadeśavācinoṁśaśabdasya kathaṁ guṇaparatvam iti cenna, apṛthak-siddhaviśeṇasyāpyaṁśaśabdavācyatvādviśiṣṭavastvekadeśatvasyaivāṁśapadapravṛtti-nimittatvādviśiṣṭavastvekadeśatvasyaivāṁśapadapravṛttinimittatvādviśiṣṭavastveka deśatvaṁ ca viśeṣaṇaviśeṣyayorekadeśatayā dvayorapyaviśiṣṭaṁ vārāhādyavatārāṇāṁ pūrṇatvaṁ tu tattatpurāṇādibhya evāvagaṁtavyaṁ, sarvāvatārasādhāraṇaṁ prayojanamupasaṁharati indreti indrāribhirasurādibhirvyākulamupadrutaṁ lokaṁ yuge yuge pratiyugaṁ mṛḍayanti ||
vijayadhvajaḥ (pada-ratnāvalī) : tarhi ke svarūpāṁśā iti tatrāha eta iti |
sa eva prathamam ity ārabhyāthāsāvityaṁtena proktā ete śeṣaśāyinaḥ paramapuruṣasya svāṁśakalā.h svarūpāṁśāvatārā.h na tatrāṁśāṁśināṁ bhedaḥ pratibibāṁśavat kimuktaṁ bhavati kṛṣṇo meghaśyāmaḥ śeṣaśāyī mūlarūpī padmanābho bhagavān svayaṁ tu svayam eva na śākhiśākhāvat bhedābhedopīti bhāva ityāha indrāribhirdetyairvyākulaṁ janaṁ tatsthānaṁ ca yuge yuge avatīrya mṛḍayanti rakṣatītyanvayaḥ ||
śukadevaḥ (siddhānta-pradīpaḥ) : ete puṁsaḥ puruṣāvatārasya aṁśakalāḥ chatriṇo yāṁtīti nyāyena kecidaṁśāḥ kecikalāḥ kecidvibhūtayaḥ kecitsvarūpāvatārā iti bodhyam |
kṛṣṇastu bhagavān svayam ity anvayaḥ |
jagṛhe pauruṣaṁ rūpaṁ bhagavāniti prāgukto yasya puruṣopyavatāraḥ sa bhagavān śrī-kṛṣṇa ity arthaḥ |
mahatsraṣṭur api puruṣasya śrī-kṛṣṇāvatāratvaṁ tvattaḥ pumānsamadhigamyasya yayāsyavīryaṁ dhatte mahāṁtam iva garbhamamoghavīryaḥ |
soyaṁ tayānugata ātmana āṁḍakośaṁ haimaṁ sasarja bahirāvaraṇairupetam ity ekādaśe prasiddham eva—śuddhe mahāvibhūtyākhye parabrahmaṇi vartate |
maitreya bhagavacchabdaḥ sarva-kāraṇakāraṇe ||
ityevaṁ śrīparāśarādibhirvyākhyātaḥ svayaṁ bhagavān vinikhilebhyaḥ paraḥ brahmanārāyaṇavāsudevādiśabdābhiveyaḥ śrī-kṛṣṇa iti bhāvaḥ |
mattaḥ parataraṁ nānyad iti śrīmukhokteś ca |
sarveṣāṁ prayojanam āha mṛḍayaṁtīti sukhinaṁ kurvaṁti ||
vallabhācāryaḥ (subodhinī) : sarveṣāṁ sāmānyataḥ svarūpaṁ prakṛtiphalaṁ cāha ṛṣaya iti dvābhyām |
ṛṣayaḥ aryamādayaḥ manavaḥ svāyaṁbhuvādayo devāḥ vasvādayaḥ manuputrāḥ priyavratādayaḥ mahaujasaḥ anyeṣvativīryavaṁtaḥ ete sarve sattvamūrterbhagavato viṣṇo rirakṣiṣoḥ kalādharmāveśina iti arthaḥ |
prajāpatayo marīcyādayaḥ cakāreṇānyasaṁbaṁdhaṁ vārayati smṛtā iti |
pramāṇaṁ pūrvoktāḥ kumārādayas tu kecana aṁśāḥ kecana kalāḥ te cāvatārāveśabhedena nirūpitāḥ, cakārādanuktā api puṁso nārāyaṇasya brahmāṁḍamūrteḥ aṁśāḥ kalāś ca |
kṛṣṇeti tathātvaṁ sāmānyataḥ prāptaṁ tuśabdena vyāvarttayati yasyāṁśāḥ puruṣādayaḥ sa bhagavān kṛṣṇa ity arthaḥ |
sāmānyataḥ prayojanam āha indreti |
iṁdrārayo daityāḥ tairvyākulaṁ jaganmṛḍayaṁti sukhayaṁti pratiyugaṁ caite'vatārāḥ pratikalpaṁ caturdaśamanvaṁtarāṇīva asaṅkhyātānāmuktatvāt yathāprayojanaṁ sarvatrāvatāra iti boddhavyam ||
giridharaḥ (bāla-prabodhinī) : evamavatārāṇāṁ madhye sāmānyato gaṇanāt śrī-kṛṣṇasyāpyavatārāntaratulyatvaṁ prāptamatastatra viśeṣamāha—eta iti |
ete pūrvoktāḥ—cakārādanuktā api-puṁso nārāyaṇasya kecidaṁśāḥ kecicca kalāḥ |
kṛṣṇastu bhagavān aiśvaryādiṣaḍguṇapūrṇo nārāyaṇaḥ svayam eva |
pūrṇatvaṁ nānāvirbhūtasarvaśaktitvam |
aṁśakalātvaṁ ca tattajjīvapraveśena tatkāryānurūpāvirbhūtajñānakriyāśaktitvam |
tatrāpi praviṣṭasya mahāśaktyāvirbhāve'ṁśatvavyavahāraḥ |
alpaśaktyāvirbhāve tu kalāvibhūtiriti vyavahāraḥ |
tathā coktaṁ pādme—āviṣṭo'bhūtkumāreṣu nārade ca harirvibhuḥ |
āviveśa pṛthuṁ devaḥ śaṅkhī cakrī caturbhujaḥ ||
etatte kathitaṁ devi jāmadagnermahātmanaḥ |
śaktyāveśāvatārasya caritaṁ śāṅgiṇaḥ prabhoḥ ||
kalerante ca samprāpte kalkinaṁ brahmavādinam ||
anupraviśya kurute vāsudevo jagatsthitim iti |
anyathā vibhāgarūpāṁśatve tu acyutatvāvikāritvākāritvādipratipādakaśāstravirodhāpatteḥ |
sarvāvatārāṇāṁ sādhāraṇaṁ prayojanam āha—indreti |
indrāribhirdaityairvyākulamupadrutaṁ lokaṁ yuge yuge pratiyugaṁ tattadavasare'vatārā mṛḍayanti sukhinaṁ kurvantītyarthaḥ ||