Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 8 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 8.3.34
visarjanīyasya saḥ
Aṣṭādhyāyī 8.3.34
Vṛtti Patañjali

iha kasmāt na bhavati : vṛkṣaḥ , plakṣaḥ iti .

saṃhitāyām iti vartate .

evam api atra prāpnoti .

kim kāraṇam .

paraḥ sannikarṣaḥ saṃhitā iti ucyate .

saḥ yathā eva pareṇa paraḥ sannikarṣaḥ evam pūrveṇa api .

evam tarhi anavakāśā avasānasañjñā saṃhitāsañjñām bādhiṣyate .

atha vā saṃhitāsañjñāyām prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yaḥ paraḥ sannikarṣaḥ iti .

kaḥ ca sādhīyaḥ .

yaḥ pūrvaparayoḥ .

yadi eva anavakāśā avasānasañjñā saṃhitāsañjñām bādhate atha api saṃhitāsañjñāyām prakarṣagatiḥ vijñāyate ubhayathā doṣaḥ bhavati .

iṣyante itaḥ uttaram avasāne saṃhitākāryāṇi tāni na sidhyanti .

aṇaḥ apragṛhyasya anunāsikaḥ iti .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sarvasya visarjanīyasya satvam bhavati iti yat ayam kharavasānayorvisjanīyaḥ iti āha .

itarathā kharavasānayoḥ saḥ bhavati iti eva brūyāt .

tat ca laghu bhavati visarjanīyasya saḥ iti etat ca na vaktavyaṃ bhavati .

avaśyam śarparevisarjanīyaḥ iti atra prakṛtinirdeśārtham visarjanīyagrahaṇam kartavyam .

atha idānīm etat api rasānnidhyārtham purastāt apakrakṣyate kharavasānayoḥ saḥ iti atra eva evam api kupvoḥ XkkaXppau ca iti evamādinā anukramaṇena vyavacchinnam bhobhagoaghoapūrvasyayo'śi iti atra rugrahaṇam kartavyam syāt .

evam api ekam visarjanīyagrahaṇam vyājaḥ bhavati .

saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñāpayati ācāryaḥ na sarvasya visarjanīyasya satvam bhavati iti .

evam api anaikāntikam jñāpakam .

etāvat jñāpyate na sarvasya vijanīyasya satvam bhavati iti tatra kutaḥ etat iha bhaviṣyati vṛkṣaḥ tatra plakṣaḥ tatra iti iha na bhaviṣyati vṛkṣaḥ plakṣaḥ iti .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na asya visarjanīyasya satvam bhavati iti yat ayam śarpare visarjanīyaḥ iti āha .

atha vā hali iti vartate .

kva prakṛtam .

hali sarveṣām iti .

yadi tat anuvartate mayaḥ uñaḥ vaḥ vā hali ca iti hali api vatvam prāpnoti .

śamu naḥ .

śamu yoḥ astu .

evam tarhi visarjanīyasyasaḥ iti atra khari iti anuvartiṣyate .

atha vā sambandham anuvartiṣyate