Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 7 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 7.2.10
ekāca upadeśe 'nudāttāt
Aṣṭādhyāyī 7.2.10
Vṛtti Patañjali

ekājgrahaṇam kimartham .

ekājgrahaṇam jāgartyartham .

ekājgrahaṇam kriyate jāgarteḥ iṭpratiṣedhaḥ mā bhūt iti .

jāgaritā , jāgaritum .

na etat asti prayojanam .

upadeśe anudāttāt iti ucyate jāgartiḥ ca upadeśe udāttaḥ .

na brūmaḥ ihārtham jāgartyartham ekājgrahaṇam kartavyam iti .

kim tarhi .

uttarārtham .

śryukaḥ kiti iti iṭpratiṣedham vakṣyati saḥ jāgarteḥ mā bhūt .

jāgaritaḥ , jāgaritavān iti .

etat api na asti prayojanam .

jāgarteḥ guṇaḥ ucyate vṛddhiviṣaye pratiṣedhaviṣaye ca saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati .

tatra guṇe kṛte raparatve ca kṛte anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na bhaviṣyati .

nanu ca upadeśādhikārāt prāpnoti .

upadeśagrahaṇam nivartayiṣyate .

yadi nivartyate stīrtvā , pūrtvā , ittvottvayoḥ kṛtayoḥ raparatve ca anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ānupūrvyā siddham etat .

na atra akṛte iṭpratiṣedhe ittvottve prāpnutaḥ .

kim kāraṇam .

na ktvā seṭ iti kittvapratiṣedhāt .

idam tarhi .

ātistīrṣati , nipupūrṣati .

ittvottvayoḥ kṛtayoḥ raparatve cxa anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti .

mā bhūt evam śryukaḥ kiti iti .

iṭ sani vā iti evam bhaviṣyati .

idam tarhi .

āstīrṇam , nipūrtāḥ piṇḍāḥ .

ittvottvayoḥ kṛtayoḥ raparatve ca anugantatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti .

mā bhūt evam .

iṭ sani vā iti sani vibhāṣā yasya vibhāṣā iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .

ihārtham eva tarhi vadhyartham ekājgrahaṇam kartavyam .

vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ mā bhūt iti .

vadhiṣīṣṭa iti .

etat api na asti prayojanam .

kriyamāṇe api vā ekājgrahaṇe vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ prāpnoti .

vadhiṣīṣṭa iti .

kim kāraṇam .

vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ sannipāte ekāctvāt prakṛteḥ ca anudāttatvāt .

sannipāte ca eva hi vadhiḥ ekāc śrūyate prakṛtiḥ ca asya anudāttā .

kim punaḥ kāraṇam evam vijñāyate upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti .

yaṅlopārtham .

yaṅlope mā bhūt iti .

bebhiditā , bebhiditum , cecchiditā , cecchiditum .

ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam anudāttaviśeṣaṇam cet kṛñādibhyaḥ liṭi niyamānupapattiḥ aprāptatvāt pratiṣedhasya .

ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam anudāttaviśeṣaṇam cet kṛñādibhyaḥ liṭi niyamasya anupapattiḥ .

kim kāraṇam .

aprāptatvāt pratiṣedhasya .

dvirvacane kṛte upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti .

asati iṭpratiṣedhe niyamaḥ na upapadyate .

asati niyame kaḥ doṣaḥ .

tatra pacādibhyaḥ iḍvacanam .

tatra pacādibhyaḥ iṭ vaktavyaḥ .

pecima , śekima .

sanaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ .

sanaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

bibhitsati , cicchitsati .

dvirvacane kṛte upadeśe anudāttāt ekācaḥ śrūyamāṇāt iti iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti .

iha ca nīttaḥ tatve kṛte anackatvāt iṭpratiṣedhaḥ na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ānupūrvyā siddham etat .

na atra akṛte iṭpratiṣedhe tatvam prāpnoti .

kim kāraṇam .

ti kiti iti ucyate .

yat api ucyate ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti upadeśavacanam anudāttaviśeṣaṇam cet kṛñādibhyaḥ liṭi niyamānupapattiḥ aprāptatvāt pratiṣedhasya iti mā bhūt niyamaḥ .

nanu ca uktam tatra pacādibhyaḥ iḍvacanam iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

uktam tatra thalgrahaṇasya prayojanam samuccayaḥ yathā vijñāyeta thali ca seṭi kṅiti ca seṭi iti .

yat api ucyate sanaḥ ca iṭpratiṣedhaḥ iti .

ubhayaviśeṣaṇatvāt siddham .

ubhayam upadeśagrahaṇena viśeṣayiṣyāmaḥ .

upadeśe anudāttāt upadeśe ekācaḥ iti .

yaṅlope ca tadantadvirvacanāt .

sanyaṅantasya sthāne dvirvacanam tatra sampramugdhatvāt prakṛtipratyayasya naṣṭaḥ saḥ bhavati yaḥ saḥ ekājupadeśe anudāttaḥ .

atha api dviḥprayogaḥ dvirvacanam evam api na doṣaḥ .

na hi asya bhidyupadeśe upadeśaḥ .

atha api bhidyupadeśe upadeśaḥ evam api na doṣaḥ .

akāreṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati .

nanu ca lope kṛte na asti vyavadhānam .

sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva .

na sidhyati .

pūrvavidhau sthānivadbhāvaḥ na ca ayam pūrvavidhiḥ .

evam tarhi pūrvasmāt api vidhiḥ pūrvavidhiḥ .

kaḥ punaḥ upadeśaḥ nyāyyaḥ .

yaḥ kṛtsnaḥ .

kaḥ ca kṛtsnaḥ .

yaḥ ubhayoḥ .

yadi tarhi yaḥ ubhayoḥ saḥ kṛtsnaḥ saḥ ca nyāyyaḥ vadhaḥ iṭpratiṣedhaḥ prāpnoti .

āvadhiṣīṣṭa iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ādyudāttanipātanam kariṣyate saḥ nipātanasvaraḥ prakṛtisvarasya bādhakaḥ bhaviṣyati .

evam api upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ .

yathā eva hi saḥ nipātanasvaraḥ prakṛtisvaram bādhate evam pratyayasvaram api bādheta : āvadhiṣīṣṭa iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ārdhadhātukīyāḥ sāmānyena bhavanti anavasthiteṣu pratyayeṣu .

tatra ārdhadhātukasāmānye vadhibhāve kṛte satiśiṣṭatvāt pratyayasvaraḥ bhaviṣyati .

atha ke punaḥ anudāttāḥ .

ādantāḥ , adaridrāḥ .

ivarṇāntāḥ ca aśviśriḍīśīdīdhīvevīṅaḥ .

uvarṇāntāḥ yuruṇukṣukṣṇusnūrṇuvarjam .

ṛdantāḥ ca ajāgṛvṛṅvṛñaḥ .

śakiḥ kavargāntānām .

pacivacisicimuciricivicipracchiyajibhajisṛjityajibhujibhrasjibhañjirujiyujiṇijivijisiñjisvañjayaḥ cavargāntānām .

sadiśadihadicchiditudisvidibhidiskandikṣudikhidyativindividyatirādhiyudhibudhiśudhikrudhirudhisādhivyadhibandhisidhyatihanimanyatayaḥ tavargāntānām .

tapitipivapiśapicupilupilipisvapyāpikṣipisṛpitṛpidṛpiyabhirabhilabhiyamiraminamigamayaḥ pavargāntānām .

ruśiriśidiśiviśiliśispṛśidṛśikruśimṛśidaṃśitviṣikṛṣiśliṣiviṣipiṣituṣiduṣidviṣighasivasidahidihivahiduhinahiruhilihimihayaḥ ca uṣmāntānām .

vasiḥ prasāraṇī