Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.4.42.2
jana-sana-khanāṃ sañ-jhaloḥ
Aṣṭādhyāyī 6.4.42
Vṛtti Patañjali

sanoteḥ anunāsikalopāt āttvam vipratiṣedhena .

sanoteḥ anunāsikalopāt āttvam bhavati vipratiṣedhena .

sanoteḥ anunāsikalopasya avakāśaḥ anye tanotyādayaḥ .

āttvasya avakāśaḥ anye janādayaḥ .

sanoteḥ anunāsikasya ubhayam prāpnoti .

sātaḥ sātavān iti .

āttvam bhavati vipratiṣedhena .

na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

na hi sanoteḥ anunāsikalopasya anye tanotyādayaḥ avakāśaḥ .

sanoteḥ yaḥ tanotyādiṣu pāṭhaḥ saḥ anavakāśaḥ .

na khalu api āttvasya anye janādayaḥ avakāśaḥ .

sanoteḥ yat āttve grahaṇam tat anavakāśam .

tasya anavakāśatvāt ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

evam tarhi tanotyādiṣu pāṭhaḥ tāvat sāvakāśaḥ .

kaḥ avakāśaḥ .

anyāni tanotyādikāryāṇi .

tanādibhyaḥ tathāsoḥ iti .

āttve api grahaṇam sāvakāśam .

kaḥ avakāśaḥ .

sani ca ye vibhāṣā ca .

ubhayoḥ sāvakāśayoḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

evam api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

paṭhiṣyati hi ācāryaḥ pūrvatra asiddhe na asti vipratiṣedhaḥ abhāvāt uttarasya iti .

ekasya nāma abhāve vipratiṣedhaḥ na syāt kim punaḥ yatra ubhayam na asti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

bhavati iha vipratiṣedhaḥ .

kim vaktavyam etat .

na hi .

katham anucyamām gaṃsyate .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati iha vipratiṣedhaḥ iti yat ayam ghumāśthāgāpājahātisām hali iti halgrahaṇam karoti .

katham kṛtvā jñāpakam .

halgrahaṇasya etat prayojanam halādau īttvam yathā syāt iha mā bhūt , godaḥ , kambaladaḥ iti .

yadi ca atra vipratiṣedhaḥ na syāt halgrahaṇam anarthakam syāt .

astu atra īttvam .

īttvasya asiddhatvāt lopaḥ bhaviṣyati .

paśyati tu ācāryaḥ bhavati iha vipratiṣedhaḥ .

tataḥ halgrahaṇam karoti .

na etat asti jñāpakam .

vyavasthārtham etat syāt .

halādau īttvam yathā syāt ajādau mā bhūt iti .

kim ca syāt .

iyaṅādeśaḥ prasajyeta .

nanu ca asiddhatvāt eva iyaṅādeśaḥ na bhaviṣyati .

na śakyam īttvam iyaṅādeśe asiddham vijñātum .

iha hi doṣaḥ syāt : dhiyau dhiyaḥ piyau piyaḥ iti .

na etat īttvam .

kim tarhi .

dhyāpyoḥ samprasāraṇam etat .

samānāśrayam khalu api asiddham bhavati vyāśram ca etat .

katham .

kvau īttvam kvibantasya vibhaktau iyaṅādeśaḥ .

vyavasthārtham eva tarhi halgrahaṇam kartavyam .

kutaḥ hi etat īttvasya asiddhatvāt lopaḥ na punaḥ lopasya asiddhatvāt īttvam iti .

tatra cakrakam avyavasthā prasajyeta .

na asti cakrakaprasaṅgaḥ .

na hi avyavasthākāriṇa śāstreṇa bhavitavyam .

śāstrataḥ nāma vyavasthā .

tatra īttvasya asiddhatvāt lopaḥ lopena vyavasthānam bhaviṣyati .

na khalu api tasmin tat eva asiddham bhavati .

vyavasthārtham eva tarhi halgrahaṇam kartavyam .

halādau īttvam yathā syāt ajādau mā bhūt iti .

kutaḥ hi etat īttvasya asiddhatvāt lopaḥ lopena avasthānam bhaviṣyati na punaḥ lopasya asiddhatvāt īttvam īttvena vyavasthānam syāt .

tat eva khalu api tasmin asiddham bhavati .

katham .

paṭhiṣyati hi ācāryaḥ ciṇaḥ luki tagrahaṇānarthakyam saṅghātasya apratyayatvāt talopasya ca asiddhatvāt iti .

ciṇaḥ luk ciṇaḥ luki eva asiddhaḥ bhavati .

evam tarhi yadi vyavasthārtham etat syāt na eva ayam halgrahaṇam kurvīta .

aviśeṣeṇa ayam īttvam uktvā tasya ajādau lopam apavādam vidadhīta .

idam asti .

ātaḥ lopaḥ iṭi ca iti .

tataḥ ghumāśthāgāpājahātisām .

lopaḥ bhavati iṭi ca ajādau kṅiti .

kimartham punaḥ idam .

īttvam vakṣyāmi tadbādhanārtham .

tataḥ īt .

īt ca bhavati ghvādīnām .

tataḥ eḥ liṅi .

vā anyasya saṃyogādeḥ .

na lyapi .

mayateḥ it anyatarasyām .

tataḥ yati .

yati ca īt bhavati .

saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat halgrahaṇam karoti garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha vipratiṣedhaḥ iti .