Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.186.3
tāsy-anudāten-ṅid-ad-upadeśāl la-sārvadhātukam anudāttam ahnviṅoḥ
Aṣṭādhyāyī 6.1.186
Vṛtti Patañjali

citsvarāt tāsyādibhyaḥ anudāttatvam vipratiṣedhena .

citsvarāt tāsyādibhyaḥ anudāttatvam bhavati vipratiṣedhena .

citsvarasya avakāśaḥ calanaḥ , copanaḥ .

tāsyādibhyaḥ anudāttatvasya avakāśaḥ .

āste śete .

iha ubhayam prāpnoti .

āsīnaḥ , śayānaḥ .

tāsyādibhyaḥ anudāttatvam bhavati vipratiṣedhena .

na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

kim kāraṇam .

dvikāryayogaḥ hi vipratiṣedhaḥ .

na ca atra ekaḥ dvikāryayuktaḥ .

ādeḥ anudāttatvam antasya udāttatvam .

na avaśyam dvikāryayogaḥ eva vipratiṣedhaḥ .

kim tarhi. asambhavaḥ api .

nanu ca atra api asti sambhavaḥ .

ādeḥ anudāttatvam antasya udāttatvam iti .

asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt .

na eṣaḥ asti sambhavaḥ .

vakṣyati etat svaravidhau saṅghātaḥ kāryī bhavati iti .

mukaḥ ca upasaṅkhyānam .

mukaḥ ca upasaṅkhyānam kartavyam .

pacamānaḥ , yajamānaḥ .

mukā vyavahitatvāt adupadeśāt lasārvadhātukam anudāttam bhavati iti anudāttatvam na prāpnoti .

nanu ca ayam muk adupadeśabhaktaḥ adupadeśagrahaṇena grāhiṣyate .

na sidhyati .

aṅgasya muk ucyate vikaraṇāntam ca aṅgam .

saḥ asau saṅghātabhaktaḥ aśakyaḥ muk adupadeśagrahaṇena grahītum .

atha ayam adbhaktaḥ syāt gṛhyeta ayam adupadeśagrahaṇena .

bāḍham gṛhyeta .

adbhaktaḥ tarhi bhaviṣyati .

tat katham .

vakṣyati etasya parihāram .

itaḥ ca upasaṅkhyānam .

itaḥ ca upasaṅkhyānam kartavyam .

idbhiḥ ca vyavahitatvāt anudāttatvam na prāpnoti .

pacataḥ , paṭhataḥ .

itaḥ ca anekāntatvāt .

anekāntāḥ anubandhāḥ .

yadi anekāntāḥ anubandhāḥ adiprabhṛtijuhotyādibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

attaḥ , juhutaḥ iti .

adupadeśāt iti anudāttatvam prāpnoti .

tatra adiprabhṛtijuhotyādibhyaḥ apratiṣedhaḥ sthānyādeśābhāvāt .

tatra adiprabhṛtibhyaḥ juhotyādibhyaḥ apratiṣedhaḥ .

anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ .

anudāttatvam kasmāt na bhavati .

sthānyādeśābhāvāt .

na eva atra sthāninam na eva ādeśam paśyāmaḥ .

anudāttaṅidgrahaṇāt vā .

atha vā yat ayam anudāttaṅidgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na luptavikaraṇebhyaḥ anudāttatvam bhavati iti .

na etat asti jñāpakam .

śnanartham etat syāt .

vindāte , khindāte .

yat tarhi ṅidgrahaṇam karoti .

na hi śnamvikaraṇaḥ ṅit bhavati .

ṅitaḥ anudāttatve vikaraṇebhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

cinutaḥ , sunutaḥ , lunītaḥ , punītaḥ .

ṅitaḥ iti anudāttatvam prāpnoti .

ṅitaḥ anudāttatve vikaraṇebhyaḥ apratiṣedhaḥ sarvasya upadeśaviśeṣaṇatvāt .

ṅitaḥ anudāttatve vikaraṇebhyaḥ apratiṣedhaḥ .

anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ .

anudāttatvam kasmāt na bhavati .

sarvasya upadeśaviśeṣaṇatvāt .

sarvam upadeśagrahaṇena viśeṣayiṣyāmaḥ .

upadeśe anudāttetaḥ , upadeśe ṅitaḥ , upadeśe akārāntāt .