samprasāraṇāt pūrvatve samānāṅgagrahaṇam asamānāṅgapratiṣedhārtham .
samprasāraṇāt pūrvatve samānāṅgagrahaṇam kartavyam .
kim prayojanam .
asamānāṅgapratiṣedhārtham .
asamānāṅgasya mā bhūt iti .
śakahvartham , parivyartham .
siddham asamprasāraṇāt .
siddham etat .
katham .
asamprasāraṇāt .
vākyasya samprasāraṇasañjñā na varṇasya .
atha varṇasya samprasāraṇasañjñāyām doṣaḥ eva .
varṇasya ca samprasāraṇasañjñāyām na doṣaḥ .
katham .
anyaḥ ayam samprasāraṇāsamprasāraṇayoḥ sthāne ekaḥ ādiśyate .
kāryakṛtatvāt vā .
atha vā sakṛt kṛtam pūrvatvam iti kṛtvā punaḥ na bhaviṣyati .
tat yathā vasante brāhmaṇaḥ agnīn ādadhīta iti sakṛt ādhāya kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati .
viṣamaḥ upanyāsaḥ .
yuktam yat tasya punaḥ pravṛttiḥ na bhavati .
yaḥ tu tadāśrayam prāpnoti na tat śakyam bādhitum .
tat yathā vasante brāhmaṇaḥ agniṣṭomādibhiḥ kratubhiḥ yajeta iti agnyādhānanimittam vasante vasante ijyate .
tasmāt pūrvoktaḥ eva parihāraḥ siddham asamprasāraṇāt iti .
yadi tarhi na idam samprasāraṇam hūtaḥ iti dīrghatvam na prāpnoti .
dīrghatvam vacanaprāmāṇyāt .
anavakāśam dīrghatvam .
tat vacanaprāmāṇyāt bhaviṣyati .
antavattvāt vā .
atha vā pūrvasya kāryam prati antavat bhavati iti dīrghatvam bhaviṣyati .
āṭaḥ vṛddheḥ iyaṅ .
āṭaḥ vṛddhiḥ bhavati iti etasmāt iyaṅ bhavati vipratiṣedhena .
āṭaḥ vṛddhiḥ bhavati iti asya avakāśaḥ aikṣiṣṭa , aihiṣṭa .
iyaṅaḥ avakāśaḥ : adhīyāte , adhīyate .
iha ubhayam prāpnoti : adhyaiyātām adhyaiyata .
iyaṅādeśaḥ bhavati vipratiṣedhena .
na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
antaraṅgā āṭaḥ vṛddhiḥ .
kā antaraṅgatā .
varṇau āśritya āṭaḥ vṛddhiḥ .
aṅgasya iyaṅ ādeśaḥ .
evam tarhi idam iha sampradhāryam .
āṭ kriyatām iyaṅādeśaḥ iti kim atra kartavyam .
paratvāt iyaṅ .
nityaḥ āṭ āgamaḥ .
kṛte api iyaṅi prāpnoti akṛte api .
iyaṅ api nityaḥ .
kṛte api āṭi prāpnoti akṛte api .
anityaḥ iyaṅ .
na hi kṛte āti prāpnoti .
kim kāraṇam .
antaraṅgā āṭaḥ vṛddhiḥ .
yasya ca lakṣaṇāntareṇa nimittam vihanyate na tat anityam .
na ca atra āt eva iyaṅaḥ nimittam vihanti .
avaśyam lakṣaṇāntaram āṭaḥ vṛddhiḥ pratīkṣyā .
ubhayoḥ nityayoḥ paratvāt iyaṅ ādeśaḥ .
āt guṇāt savarṇadīrghatvam āṅabhyāsayoḥ .
āt guṇāt savarṇadīrghatvam bhavati vipratiṣedhena .
kva .
āṅabhyāsayoḥ .
āt guṇasya avakāśaḥ : khaṭvendraḥ , khaṭvodakam .
savarṇadīrghatvasya avakāśaḥ : daṇḍāgram , kṣupāgram .
iha ubhayam prāpnoti : adya , ā , ūḍhā : adyoḍhā , kadā , ā , ūḍhā : kadoḍhā , upa , i , ijatuḥ : upejatuḥ , upa , u , upatuḥ : upopatuḥ .
savarṇadīrghatvam bhavati vipratiṣedhena .
abhyāsārthena tāvat na arthaḥ .
astu atra āt guṇaḥ ayavau ca halādiśeṣaḥ .
punaḥ āt guṇaḥ bhaviṣyati .
bhavet siddham upejatuḥ , upejatuḥ iti .
idam tu na sidhyati : upopatuḥ , upopuḥ iti .
atra hi āt guṇe kṛte odantaḥ nipātaḥ iti pragṛhyasañjñā , pragṛhyaḥ prakṛtyā iti pragṛhyāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ prāpnoti .
padāntaprakaraṇe prkṛtibhāvaḥ na ca eṣaḥ padāntaḥ .
padāntabhaktaḥ padāntagrahaṇena grāhīṣyate .
evam tarhi etat eva atra na asti odantaḥ nipātaḥ iti .
kim kāraṇam .
lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti .
iha api tarhi adyoḍhā , kadoḍhā iti bhavet rūpam siddham syāt .
svare doṣaḥ tu .
svare tu doṣaḥ bhavati .
adyoḍhā* evam svaraḥ prasajyeta. adyoḍhā* iti ca iṣyate .
āṅi pararūpavacanam ca idānīm anarthakam syāt .
na anarthakam .
jñāpakārtham .
kim jñāpyam .
āṅi pararūpavacanam tu jñāpakam antaraṅgabalīyastvāt .
etat jñāpayati ācāryaḥ .
antaraṅgam balīyaḥ bhavati iti .
kim punaḥ iha antaraṅgam kim bahiraṅgam yāvatā dve pade āśritya savarṇadīrghatvam bhavati āt guṇaḥ api .
dhātūpasargayoḥ yat kāryam tat antaraṅgam .
kutaḥ etat .
pūrvam upasargasya dhātuna yogaḥ bhavati na adya śabdena .
kimartham tarhi adyaśabdaḥ prayujyate .
adyaśabdaysa api samudāyena yogaḥ bhavati .
kim etasya jñāpane prayojanam .
prayojanam pūrvasavarṇapūrvatvatahilopaṭenaṅeyyaṅisminṅiṇalautvam antaraṅgam bahiraṅgalakṣaṇāt varṇavikārāt .
pūrvasavarṇaḥ prayojanam .
agnī atra , vāyū atra .
pūrvasavarṇaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ āvādeśaḥ .
pūrvasavarṇadīrghatvam bhavati antaraṅgataḥ .
pūrvatva .
śakahvartham , parivyartham .
pūrvatvam ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .
pūrvatvam bhavati antaraṅgataḥ .
tahilopa .
akāri atra .
ahāri atra .
paca idam .
tahilopau ca prāpnutaḥ bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .
tahilopau bhavataḥ antaraṅgataḥ .
ṭena .
vṛkṣeṇa atra , plakṣeṇa atra .
inādeśaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .
inādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .
ṅerya .
vṛkṣāya atra , plakṣāya atra .
ṅeḥ yādeśaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ eṅaḥ padāntāt ati iti pararūpatvam .
ṅeḥ yādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .
ṅismin .
yasmin idam , tasmin idam .
sminbhāvaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .
sminbhāvaḥ bhavati antaraṅgataḥ .
ṅiṇalautvam .
agnau idam , yayau atra .
ṅiṇalautvam prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .
autvam bhavati antaraṅgataḥ .
na etāni santi prayojanāni .
vipratiṣedhena api etāni siddhāni .
idam tarhi prayojanam .
vṛkṣāḥ atra .
plakṣāḥ atra .
pūrvasavarṇaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ roḥ aplutāt aplute iti uttvam .
pūrvasavarṇaḥ bhavati antaraṅgataḥ .
na ca avaśyam idam eva prayojanam .
ādye yoge bahūni prayojanāni santi yadartham eṣā paribhāṣā kartavyā .
pratividheyam doṣeṣu .