Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.108.2
samprasāraṇāc ca
Aṣṭādhyāyī 6.1.108
Vṛtti Patañjali

samprasāraṇāt pūrvatve samānāṅgagrahaṇam asamānāṅgapratiṣedhārtham .

samprasāraṇāt pūrvatve samānāṅgagrahaṇam kartavyam .

kim prayojanam .

asamānāṅgapratiṣedhārtham .

asamānāṅgasya mā bhūt iti .

śakahvartham , parivyartham .

siddham asamprasāraṇāt .

siddham etat .

katham .

asamprasāraṇāt .

vākyasya samprasāraṇasañjñā na varṇasya .

atha varṇasya samprasāraṇasañjñāyām doṣaḥ eva .

varṇasya ca samprasāraṇasañjñāyām na doṣaḥ .

katham .

anyaḥ ayam samprasāraṇāsamprasāraṇayoḥ sthāne ekaḥ ādiśyate .

kāryakṛtatvāt vā .

atha vā sakṛt kṛtam pūrvatvam iti kṛtvā punaḥ na bhaviṣyati .

tat yathā vasante brāhmaṇaḥ agnīn ādadhīta iti sakṛt ādhāya kṛtaḥ śāstrārthaḥ iti kṛtvā punaḥ pravṛttiḥ na bhavati .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

yuktam yat tasya punaḥ pravṛttiḥ na bhavati .

yaḥ tu tadāśrayam prāpnoti na tat śakyam bādhitum .

tat yathā vasante brāhmaṇaḥ agniṣṭomādibhiḥ kratubhiḥ yajeta iti agnyādhānanimittam vasante vasante ijyate .

tasmāt pūrvoktaḥ eva parihāraḥ siddham asamprasāraṇāt iti .

yadi tarhi na idam samprasāraṇam hūtaḥ iti dīrghatvam na prāpnoti .

dīrghatvam vacanaprāmāṇyāt .

anavakāśam dīrghatvam .

tat vacanaprāmāṇyāt bhaviṣyati .

antavattvāt vā .

atha vā pūrvasya kāryam prati antavat bhavati iti dīrghatvam bhaviṣyati .

āṭaḥ vṛddheḥ iyaṅ .

āṭaḥ vṛddhiḥ bhavati iti etasmāt iyaṅ bhavati vipratiṣedhena .

āṭaḥ vṛddhiḥ bhavati iti asya avakāśaḥ aikṣiṣṭa , aihiṣṭa .

iyaṅaḥ avakāśaḥ : adhīyāte , adhīyate .

iha ubhayam prāpnoti : adhyaiyātām adhyaiyata .

iyaṅādeśaḥ bhavati vipratiṣedhena .

na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

antaraṅgā āṭaḥ vṛddhiḥ .

kā antaraṅgatā .

varṇau āśritya āṭaḥ vṛddhiḥ .

aṅgasya iyaṅ ādeśaḥ .

evam tarhi idam iha sampradhāryam .

āṭ kriyatām iyaṅādeśaḥ iti kim atra kartavyam .

paratvāt iyaṅ .

nityaḥ āṭ āgamaḥ .

kṛte api iyaṅi prāpnoti akṛte api .

iyaṅ api nityaḥ .

kṛte api āṭi prāpnoti akṛte api .

anityaḥ iyaṅ .

na hi kṛte āti prāpnoti .

kim kāraṇam .

antaraṅgā āṭaḥ vṛddhiḥ .

yasya ca lakṣaṇāntareṇa nimittam vihanyate na tat anityam .

na ca atra āt eva iyaṅaḥ nimittam vihanti .

avaśyam lakṣaṇāntaram āṭaḥ vṛddhiḥ pratīkṣyā .

ubhayoḥ nityayoḥ paratvāt iyaṅ ādeśaḥ .

āt guṇāt savarṇadīrghatvam āṅabhyāsayoḥ .

āt guṇāt savarṇadīrghatvam bhavati vipratiṣedhena .

kva .

āṅabhyāsayoḥ .

āt guṇasya avakāśaḥ : khaṭvendraḥ , khaṭvodakam .

savarṇadīrghatvasya avakāśaḥ : daṇḍāgram , kṣupāgram .

iha ubhayam prāpnoti : adya , ā , ūḍhā : adyoḍhā , kadā , ā , ūḍhā : kadoḍhā , upa , i , ijatuḥ : upejatuḥ , upa , u , upatuḥ : upopatuḥ .

savarṇadīrghatvam bhavati vipratiṣedhena .

abhyāsārthena tāvat na arthaḥ .

astu atra āt guṇaḥ ayavau ca halādiśeṣaḥ .

punaḥ āt guṇaḥ bhaviṣyati .

bhavet siddham upejatuḥ , upejatuḥ iti .

idam tu na sidhyati : upopatuḥ , upopuḥ iti .

atra hi āt guṇe kṛte odantaḥ nipātaḥ iti pragṛhyasañjñā , pragṛhyaḥ prakṛtyā iti pragṛhyāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ prāpnoti .

padāntaprakaraṇe prkṛtibhāvaḥ na ca eṣaḥ padāntaḥ .

padāntabhaktaḥ padāntagrahaṇena grāhīṣyate .

evam tarhi etat eva atra na asti odantaḥ nipātaḥ iti .

kim kāraṇam .

lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti .

iha api tarhi adyoḍhā , kadoḍhā iti bhavet rūpam siddham syāt .

svare doṣaḥ tu .

svare tu doṣaḥ bhavati .

adyoḍhā* evam svaraḥ prasajyeta. adyoḍhā* iti ca iṣyate .

āṅi pararūpavacanam ca idānīm anarthakam syāt .

na anarthakam .

jñāpakārtham .

kim jñāpyam .

āṅi pararūpavacanam tu jñāpakam antaraṅgabalīyastvāt .

etat jñāpayati ācāryaḥ .

antaraṅgam balīyaḥ bhavati iti .

kim punaḥ iha antaraṅgam kim bahiraṅgam yāvatā dve pade āśritya savarṇadīrghatvam bhavati āt guṇaḥ api .

dhātūpasargayoḥ yat kāryam tat antaraṅgam .

kutaḥ etat .

pūrvam upasargasya dhātuna yogaḥ bhavati na adya śabdena .

kimartham tarhi adyaśabdaḥ prayujyate .

adyaśabdaysa api samudāyena yogaḥ bhavati .

kim etasya jñāpane prayojanam .

prayojanam pūrvasavarṇapūrvatvatahilopaṭenaṅeyyaṅisminṅiṇalautvam antaraṅgam bahiraṅgalakṣaṇāt varṇavikārāt .

pūrvasavarṇaḥ prayojanam .

agnī atra , vāyū atra .

pūrvasavarṇaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ āvādeśaḥ .

pūrvasavarṇadīrghatvam bhavati antaraṅgataḥ .

pūrvatva .

śakahvartham , parivyartham .

pūrvatvam ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .

pūrvatvam bhavati antaraṅgataḥ .

tahilopa .

akāri atra .

ahāri atra .

paca idam .

tahilopau ca prāpnutaḥ bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .

tahilopau bhavataḥ antaraṅgataḥ .

ṭena .

vṛkṣeṇa atra , plakṣeṇa atra .

inādeśaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .

inādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

ṅerya .

vṛkṣāya atra , plakṣāya atra .

ṅeḥ yādeśaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ eṅaḥ padāntāt ati iti pararūpatvam .

ṅeḥ yādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

ṅismin .

yasmin idam , tasmin idam .

sminbhāvaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .

sminbhāvaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

ṅiṇalautvam .

agnau idam , yayau atra .

ṅiṇalautvam prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ savarṇadīrghatvam .

autvam bhavati antaraṅgataḥ .

na etāni santi prayojanāni .

vipratiṣedhena api etāni siddhāni .

idam tarhi prayojanam .

vṛkṣāḥ atra .

plakṣāḥ atra .

pūrvasavarṇaḥ ca prāpnoti bahiraṅgalakṣaṇaḥ ca varṇavikāraḥ roḥ aplutāt aplute iti uttvam .

pūrvasavarṇaḥ bhavati antaraṅgataḥ .

na ca avaśyam idam eva prayojanam .

ādye yoge bahūni prayojanāni santi yadartham eṣā paribhāṣā kartavyā .

pratividheyam doṣeṣu .