Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 6 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 6.1.64
dhātvādeḥ ṣaḥ saḥ
Aṣṭādhyāyī 6.1.64
Vṛtti Patañjali

dhātugrahaṇam kimartham .

iha mā bhūt : ṣoḍan , ṣaṇḍaḥ , ṣoḍikaḥ .

atha ādigrahaṇam kimartham .

iha mā bhūt : peṣṭā peṣṭum .

na etat asti prayojanam .

astu atra satvam .

satve kṛte iṇaḥ uttarasya ādeśasakārasya iti ṣatvam bhaviṣyati .

idam tarhi : laṣitā laṣitum .

idam ca api udārharaṇam : peṣṭā peṣṭum .

nanu ca uktam astu atra satvam .

satve kṛte iṇaḥ uttarasya ādeśasakārasya iti ṣatvam bhaviṣyati iti .

na evam śakyam .

iha hi pekṣyati iti ṣatvasya asiddhatvāt ṣaḍhoḥ kaḥ si iti katvam na syāt .

sādeśe subdhātuṣṭhivuṣvaṣkatīnām pratiṣedhaḥ .

sādeśe subdhātuṣṭhivuṣvaṣkatīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

subdhātu : ṣoḍīyati ṣaṇḍīyati .

ṣṭhivu : ṣṭhīvati .

ṣvaṣk : ṣvaṣkate .

subdhātūnām tāvat na vaktavyaḥ .

upadeśe iti vartate uddeśaḥ ca prātipadikānām na upadeśaḥ .

yadi evam na arthaḥ dhātugrahaṇena .

kasmāt na bhavati ṣoḍan , ṣaṇḍaḥ , ṣoḍikaḥ iti .

upadeśe iti vartate uddeśaḥ ca prātipadikānām na upadeśaḥ .

ṣṭhiveḥ api dvitīyaḥ varṇaḥ ṭhakāraḥ .

yadi ṭhakāraḥ teṣṭhīvyate iti na sidhyati .

evam tarhi thakāraḥ .

yadi thakāraḥ ṭuṣṭhyūṣati ṭeṣṭhīvyatie iti na sidhyati .

evam tarhi dvau imau ṣṭhivū .

akasya dvitīyaḥ varṇaḥ ṭhakāraḥ aparasya thakāraḥ .

yasya thakāraḥ tasya satvam prāpnoti .

evam tarhi dvau imau dviṣakārau ṣṭhivuṣvaṣkatī .

kim kṛtam bhavati .

pūrvasya satve kṛte pareṇa sannipāte ṣṭutvam bhaviṣyati .

na evam śakyam .

iha hi śvaliṭ ṣṭhīvati madhuliṭ ṣvaṣkate ṣṭutvasya asiddhatvāt ḍaḥ si dhuṭ iti dhuṭ prasajyeta .

evam tarhi yakārādī dviṣakārau ṣṭhivuṣvaṣkatī .

kim yakāraḥ na śrūyate .

luptanirdiṣṭaḥ yakāraḥ .

atha kimartham ṣakāram upadiśya tasya sakāraḥ ādeśaḥ kriyate na sakāraḥ eva upadiśyeta .

laghvartham iti āha .

katham .

aviśeṣeṇa ayam ṣakāram upadiśya sakāram ādeśam uktvā laghunā upāyena ṣatvam nirvartayati ādeśapratyayayoḥ iti .

itarathā hi yeṣām ṣatvam iṣyate teṣām tatra grahaṇam kartavyam syāt .

ke punaḥ ṣopadeśāḥ dhātavaḥ .

paṭhitavyāḥ .

kaḥ atra bhavataḥ puruṣakāraḥ .

yadi antareṇa pāṭham kim cit śakyate vaktum tat ucyatām .

antareṇa api pāṭham kim cit śakyate vaktum .

katham .

ajdantyaparāḥ sādayaḥ ṣopadeśāḥ smiṅsvadisvidisvañjisvapayaḥ ca sṛpisṛjistṛstyāsekṛsṛvarjam .