dvitīyadvirvacane prathamanivṛttiḥ prāptatvāt .
dvitīyadvirvacane prathamasya nivṛttiḥ vaktavyā .
aṭiṭiṣati .
aśiśiṣati iti .
kim kāraṇam .
prāptatvāt .
prāpnoti ekācaḥ dve prathamasya iti .
nanu ca dvitīyadvirvacanam prathamadvirvacanam bādhiṣyate .
katham anyasya ucyamānasya bādhakam syāt .
asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt .
na vā prathamavijñāne hi dvitīyāprāptiḥ advitīyatvāt .
na vā vaktavyam .
kim kāraṇam .
prathamavijñāne hi sati dvitīyasya aprāptiḥ syāt .
kim kāraṇam .
advitīyatvāt .
na hi idānīm prathamadvirvacane kṛte dvitīyaḥ dvitīyaḥ bhavati .
kaḥ tarhi .
tṛtīyaḥ .
tat yathā dvayoḥ āsīnayoḥ tṛtīye upajāte na dvitīyaḥ dvitīyaḥ bhavati .
kaḥ tarhi .
tṛtīyaḥ .
na hi kim cit ucyate akṛte dvirvacane yaḥ dvitīyaḥ tasya bhavitavyam iti .
kim tarhi kṛte dvirvacane yaḥ dvitīyaḥ tasya bhaviṣyati .
anārambhasamam evam syāt .
aṭeḥ prathamasya dvirvacanam syāt .
halādiśeṣaḥ .
dvitīyasya dvirvacanam .
halādiśeṣaḥ .
trayāṇām akārāṇām pararūpatve aṭiṣati iti evam rūpam syāt .
na anārambhasamam .
aṭeḥ prathamasya dvirvacanam .
halādiśeṣaḥ .
ittvam .
dvitīyasya dvirvacanam .
halādiśeṣaḥ .
ittvam ḍvayoḥ ikārayoḥ savarṇadīrghatvam .
abhyāsasya asavarṇe iti iyaṅādeśaḥ .
iyaṭiṣati iti etat rūpam yathā syāt .
oṇeḥ ca uvaṇiṣati iti .
na aniṣṭārthā śāstrapravṛttiḥ bhavitum arhati .
yathā vā ādivikāre alaḥ antyavikārābhāvaḥ .
yathā vā ādivividhau alaḥ antyavidhiḥ na bhavati evam dvitīyadvirvacane prathamadvirvacanam na bhaviṣyati .
viṣamaḥ upanyāsaḥ .
na aprāpte alaḥ antyavidhau ādividhiḥ ārabhyate .
saḥ tasya bādhakaḥ bhaviṣyati .
idam api evañjātīyakam .
na aprāpte prathamadvirvacane dvitīyadvirvacanamārabhyate .
tat bādhakam bhaviṣyati .
yat api ucyate asati khalu api sambhave bādhanam bhavati asti ca sambhavaḥ yat ubhayam syāt iti .
na etat asti .
sati api sambhave bādhanam bhavati .
tat yathā dadhi brāhmaṇebhyaḥ dīyatām takram kauṇḍinyāya iti .
sati api dadhidānasya sambhave takradānam nivartakam bhavati .
evam iha api sati api sambhave prathamadvirvacanasya dvitīyadvirvacanam bādhiṣyate .
tatra pūrvasya acaḥ nivṛttau vyañjanasya anivṛttiḥ vaktavyā .
aṭiṭiṣati iti .
yathā eva acaḥ nivṛttiḥ bhavati evam vyañjanasya api prāpnoti .
tatra pūrvasya acaḥ nivṛttau vyañjanānivṛttiḥ aśāsanāt pūrvasya .
tatra pūrvasya acaḥ nivṛttau vyañjanasya anivṛttiḥ siddhā .
kutaḥ .
aśāsanāt pūrvasya .
na iha vayam pūrvasya pratiṣedham śiṣmaḥ .
kim tarhi dvitīyasya dvirvacanam ārabhāmahe .
vyañjanāni punaḥ naṭabhāryavat bhavanti .
tat yathā .
naṭānām striyaḥ raṅgam gatāḥ yaḥ yaḥ pṛcchati kasya yūyam kasya yūyam iti tam tam tava tava iti āhuḥ .
evam vyañjanāni yasya yasya acaḥ kāryam ucyate tam tam bhajante .
ndrādipratiṣedhāt ca .
yat ayam na ndrāḥ saṃyogādayaḥ iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ pūrvanivṛttau vyañjanasya anivṛttiḥ iti .
tatra dvitīyābhāve prathamādvirvacanam pratiṣiddhatvāt .
tatra dvitīyasya ekācaḥ abhāve prathamasya dvirvacanam na prāpnoti .
āṭatuḥ .
āṭuḥ .
kim kāraṇam .
pratiṣiddhatvāt .
ajādeḥ dvitīyasya iti pratiṣedhāt .
na eṣa doṣaḥ .
sati tasmin pratiṣedhaḥ .
sati dvitīyadvirvacane prathamasya pratiṣedhaḥ .
sati tasmin pratiṣedhaḥ iti cet halādiśeṣe doṣaḥ .
sati tasmin pratiṣedhaḥ iti cet halādiśeṣe doṣaḥ bhavati .
halādiśeṣe sati ādye hali anādyasya lopaḥ syāt .
iha eva syāt .
papāca .
papāṭha iti .
iha na syāt .
āṭatuḥ .
āṭuḥ iti .
lokavat halādiśeṣe .
lokavat halādiśeṣe siddham .
tat yathā loke īśvaraḥ ājñāpayati grāmāt grāmāt manuṣyāḥ ānīyantām prāgāṅgam grāmebhyaḥ brāhmaṇāḥ ānīyantām iti .
yeṣu tatra grāmeṣu brāhmaṇāḥ na santi na tarhi idānīm tataḥ anyasya ānayanam bhavati .
yathā tatra kva cit api brāhmaṇasya sattā (R: sarvatra) abrāhmaṇasya nivarttikā bhavati evam iha api kva cit api hal ādyaḥ san sarvasya anādyasya halaḥ nivartakaḥ bhavati .
kva cit anyatra lopaḥ iti cet dvirvacanam .
kva cit anyatra lopaḥ iti cet dvirvacanam api evam prāpnoti .
kva cit api dvitīyaḥ san sarvasya prathamasya nivartakaḥ syāt .
tasmāt astu sati tasmin pratiṣedhaḥ iti eva. nanu ca uktam sati tasmin pratiṣedhaḥ iti cet halādiśeṣe doṣaḥ iti .
pratividhāsyate halādiśeṣe .