Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 5 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 5.4.154
śeṣād vibhāṣā
Aṣṭādhyāyī 5.4.154
Vṛtti Patañjali

śeṣāt iti ucyate .

kaḥ śeṣaḥ nāma .

yābhyaḥ prakṛtibhyaḥ samāsāntaḥ ni vidhīyate saḥ śeṣaḥ .

kimartham punaḥ śeṣagrahaṇam kriyate .

yābhyaḥ prakṛtibhyaḥ samāsāntaḥ vidhīyate tābhyaḥ mā bhūt iti .

na etat asti prayojanam .

ye pratipadam vidhīyante te tatra bādhakāḥ bhaviṣyanti .

anavakāśāḥ hi vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti sāvakāśāḥ ca samāsāntāḥ .

kaḥ avakāśaḥ .

vibhāṣā kap .

yadā na kap saḥ avakāśaḥ .

kapaḥ prasaṅge ubhayam prāpnoti .

paratvāt kap prāpnoti .

tasmāt śeṣagrahaṇam kartavyam .

kim punaḥ idam śeṣagrahaṇam kabapekṣam yasmāt bahuvrīheḥ kap iti āhosvit samāsāntāpekṣam yasmāt bahuvrīheḥ samāsāntaḥ na vihitaḥ iti .

kim ca ataḥ .

yadi vijñāyate kabapekṣam anṛcaḥ bahvṛcaḥ iti atra api prāpnoti .

atha samāsāntāpekṣam anṛkkam bahvṛkkam sūktam iti na sidhyati .

astu kabapekṣam .

katham anṛcaḥ bahvṛcaḥ iti .

viśeṣe etat vaktavyam .

anṛcaḥ māṇave bahvṛcaḥ caraṇaśākhāyām iti .

idam tarhi ūdhasaḥ anaṅi strīgrahaṇam coditam .

tasmin kriyamāṇe api prāpnoti .

evam tarhi na eva kabapekṣam śeṣagrahaṇam na api samāsāntāpekṣam .

kim tarhi anantaraḥ yaḥ bahuvrīhyadhikāraḥ saḥ apekṣyate .

anantare bahuvrīhyadhikāre yasmāt bahuvrīheḥ samāsāntaḥ na vihitaḥ iti .

katham anṛcaḥ bahvṛcaḥ iti .

vaktavyam eva anṛcaḥ māṇave bahvṛcaḥ caraṇaśākhāyām iti .