Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 5 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 5.1.115
tena tulyaṃ kriyā ced vatiḥ
Aṣṭādhyāyī 5.1.115
Vṛtti Patañjali

idam ayuktam vartate .

kim atra ayuktam .

yat tat tṛtīyāsamartham kriyā cet sā bhavati iti ucyate .

katham ca tṛtīyāsamartham nāma kriyā syāt .

na eṣaḥ doṣaḥ .

sarve ete śabdāḥ guṇasamudāyeṣu vartante .

brāhmaṇaḥ kṣatriyaḥ .

vaiśyaḥ śūdraḥ iti .

ātaḥ ca guṇasamudāye evam hi āha .

tapaḥ śrutam ca yoniḥ ca iti etad brāhmaṇakārakam .

tapaḥśtrutābhyām yaḥ hīnaḥ jātibrāhmaṇaḥ eva saḥ .

tathā gauraḥ śucyācāraḥ piṅgalaḥ kapilakeśaḥ iti etān api abhyantarān brāhmaṇe guṇan kurvanti .

samudāyeṣu ca śabdāḥ vṛttāḥ avayaveṣu api vartante .

tat yathā : pūrve pañcālāḥ , uttare pañcālāḥ , tailam bhuktam , ghṛtam bhuktam , śuklaḥ , nīlaḥ , kṛṣṇaḥ iti .

evam ayam brāhmaṇaśabdaya samudāye vṛttaḥ avayaveṣu api vartate .

yadi tarhi tṛtīyāsamartham viśeṣyate pratyayārthaḥ aviśeṣitaḥ bhavati .

tatra kaḥ doṣaḥ .

tṛtīyāsamarthāt kriyāvācinaḥ guṇatulye api pratyayaḥ syāt .

putreṇa tulyaḥ sthūlaḥ .

putreṇa tulyaḥ piṅgalaḥ .

astu tarhi pratyayārthaviśeṣaṇam .

yat tat tulyam kriyā cet sā bhavati iti .

evam api tṛtīyāsamartham aviśeṣitam bhavati .

tatra kaḥ doṣaḥ .

tṛtīyāsamarthāt akriyāvācinaḥ kriyātulye api pratyayaḥ prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yat tat tulyam kriyā cet sā bhavati iti ucyate .

tulayā ca sammitam tulyam .

yadi ca tṛtīyāsamartham api kriyā pratyayārthaḥ api kriyā tataḥ tulayam bhavati .

atha vā punaḥ astu yat tat tṛtīyāsamartham kriyā cet sā bhavati iti eva .

nanu ca uktam pratyayārthaḥ aviśeṣitaḥ iti .

tatra kaḥ doṣaḥ .

tṛtīyāsamarthāt kriyāvācinaḥ guṇatulye api pratyayaḥ syāt .

putreṇa tulyaḥ sthūlaḥ .

putreṇa tulyaḥ piṅgalaḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yat tat tṛtīyāsamartham kriyā cet sā bhavati iti ucyate .

tulayā ca sammitam tulyam .

yadi ca tṛtīyāsamartham api kriyā pratyayārthaḥ api kriyā tataḥ tulayam bhavati .

kim punaḥ atra jyāyaḥ .

pratyayārthaviśeṣaṇam eva jyāyaḥ .

kutaḥ etat .

evam ca eva kṛtvā ācāryeṇa sūtram paṭhitam .

vatinā sāmānādhikaraṇyam kṛtam .

api ca vateḥ avyayeṣu pāṭhaḥ na kartavyaḥ bhavati .

kriyāyām ayam bhavan liṅgasaṅkhyābhyam na yokṣyate .