Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 5 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 5.1.28
adhyardhapūrva-dvigor lug asañjñāyām
Aṣṭādhyāyī 5.1.28
Vṛtti Patañjali

dvigoḥ luki uktam .

kim uktam .

tatra tāvat uktam dvigoḥ luki tannimittagrahaṇam. arthaviśeṣāsampratyaye atannimittāt api iti .

iha api dvigoḥ luki tannimittagrahaṇam kartavyam .

dvigoḥ nimittam yaḥ taddhitaḥ tasya luk bhavati iti vaktavyam .

iha mā bhūt .

dvābhyām śūrpābhyām krītam dviśūrpam .

triśūrpam .

dviśūrpeṇa krītam dvaiśaurpikam .

traiśaurpikam .

arthaviśeṣāsampratyaye atannimittāt api .

arthaviśeṣasya asampratyaye atannimittāt api vaktavyam .

kim prayojanam .

dvayoḥ śūrpayoḥ samāhāraḥ dviśūrpī .

dviśūrpyā krītam iti vigṛhya dviśūrpam iti eva yathā syāt .

atha kriyamāṇe api tannimittagrahaṇe katham idam vijñāyate .

tasya nimittam tannimittam tannimittāt iti āhosvit saḥ nimittam asya saḥ ayam tannimittaḥ tannimittāt iti .

kim ca ataḥ .

yadi vijñāyate tasya nimittam tannimittam tannimittāt iti kriyamāṇe api tannimittagrahaṇe atra prāpnoti .

dvābhyām śūrpābhyām krītam dviśūrpam .

triśūrpam .

dviśūrpeṇa krītam dvaiśaurpikam .

traiśaurpikam .

atha vijñāyate saḥ nimittam asya saḥ ayam tannimittaḥ tannimittāt iti na doṣaḥ bhavati .

yatha na doṣaḥ tathā astu .

saḥ nimittam asya saḥ ayam tannimittaḥ tannimittāt iti vijñāyate .

kutaḥ etat .

yat ayam āha arthaviśeṣāsampratyaye atannimittāt api iti .

tat tarhi tannimittagrahaṇam kartavyam .

na kartavyam .

dvigoḥ iti na eṣā pañcamī .

kā tarhi .

sambandhaṣaṣṭhī .

dvigoḥ taddhitasya luk bhavati .

kim ca dvigoḥ taddhitaḥ .

nimittam .

yasmin dviguḥ iti etat bhavati .

kasmin ca etat bhavati .

pratyaye .

idam tarhi vaktavyam arthaviśeṣāsampratyaye atannimittāt api iti .

etat ca na vaktavyam .

iha asmābhiḥ traiśabdyam sādhyam .

dvābhyām śūrpābhyām krītam dviśūrpam .

triśūrpam .

dviśūrpeṇa krītam dvaiśaurpikam .

traiśaurpikam iti .

tatra dvayoḥ śabdayoḥ samānārthayoḥ ekena vigrahaḥ aparasmāt utpattiḥ bhaviṣyati aviravikanyāyena .

tat yathā .

aveḥ māṃsam iti vigṛhya avikaśabdāt utpattiḥ bhavati .

evam iha api dvābhyām śūrpābhyām krītam iti vigṛhya dviśūrpam iti bhaviṣyati .

dviśūrpyā krītam iti vigṛhya vākyam eva bhaviṣyati .

atha asañjñāyām iti kimartham .

pāñcalohitikam pāñcakalāpikam .

sañjñāpratiṣedhānarthakyam ca tannimittatvāt lopasya .

sañjñāpratiṣedhaḥ ca anarthakaḥ .

kim kāraṇam .

tannimittatvāt lopasya .

na antareṇa taddhitam taddhitasya ca lukam dviguḥ sañjñā asti .

yaḥ tasmāt utpadyate na asu tannimittam syāt .

evam tarhi idam syāt .

pañcānām lohitānām samāhāraḥ pañcalohitī pañcalohityā krītam .

atra api pañcalohitam iti eva bhavitavyam .

katham .

uktam hi etat arthaviśeṣāsampratyaye atannimittāt api iti .

uktam saṅkhyātve prayojanam tasmāt iha adhyardhagrahaṇānarthakyam .

uktam saṅkhyātve adhyardhagrahaṇasya prayojanam .

kim uktam .

adhyardhagrahaṇam ca samāsakanvidhyartham luki ca agrahaṇam iti .

tasmāt iha adhyardhagrahaṇānarthakyam .

tasmāt iha adhyardhagrahaṇam anarthakam .

dvigoḥ iti eva luk siddhaḥ .