Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 4 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 4.2.45.1
khaṇḍika-ādibhyaś ca
Aṣṭādhyāyī 4.2.45
Vṛtti Patañjali

khaṇḍikā śuka ulūka .

kimartham kaṇḍikādiṣu ulūkaśabdaḥ paṭhyate na anudāttadeḥ iti eva siddham .

na sidhyati .

cāṣolūkayoḥ chandasi ādyudāttaḥ prayogaḥ dṛśyate .

caṣeṇa kikidīvinā .

yat ulūkaḥ vadati .

na etayoḥ chandasi sāmūhikaḥ dṛśyate .

yatra ca dṛśyate tatra etau anudāttādī .

idam tarhi prayojanam .

ayam aulūkyaḥ gotram .

tatra gotrāśrayaḥ vuñ prāptaḥ .

tadbādhanārtham .

etat api na asti prayojanam .

bahuvacanāntānām sāmūhikaḥ bahuṣu ca luk .

tatra luki kṛte anudāttādeḥ iti eva siddham .

na sidhyati .

gotre aluk aci iti aluk prāpnoti .

añsiddhiḥ anudāttādeḥ kaḥ arthaḥ kṣudrakamālavāt .

anudāttādeḥ iti eva añ siddhaḥ .

kimartham kṣudramālavaśabdaḥ khaṇḍikādiṣu paṭhyate .

gotrāśrayaḥ vuñ prāptaḥ tadbādhanārtham .

gotrāt vuñ na ca tat gotram .

gotrāt vuñ bhavati iti ucyate na ca kṣudramālavakaśabdaḥ gotram .

na ca gotrasamudāyaḥ gotragrahaṇena gṛhyate .

tat yathā janapadasamudāyaḥ janapadagrahaṇena na gṛhyate .

kāśikosalīyāḥ iti vuñ na bhavati .

tadantavidhinā prāpnoti .

tadantāt na saḥ sarvataḥ .

parigaṇiteṣu kāryeṣu tadantavidhiḥ .

na ca idam tatra parigaṇyate .

jñāpakam syāt tadantatve .

evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha tadantavidhiḥ iti .

tathā ca āpiśaleḥ vidhiḥ .

evam ca kṛtvā āpiśaleḥ ācāryasya vidhiḥ upapannaḥ bhavati .

dhenuḥ anañi kam utpādayati .

dhenūnām samūhaḥ dhainukam .

anañi iti kim .

adhenūnām samūhaḥ ādhenavam .

senāyām niyamārtham vā .

atha vā niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ .

kṣudrakamālavaśabdāt senāyām eva .

kva mā bhūt .

kṣaudrakamālavakam anyat iti .

yathā bādhyeta vā añ vuñā .

atha vā jñāpayati ācāryaḥ pūrvaḥ api vuñ param añam bādhate iti .

nanu ca uktam gotrāt vuñ na ca tat gotram iti .

tadantavidhinā prāpnoti .

nanu ca uktam tadantāt na saḥ sarvataḥ iti .

jñāpakam syāt tadantatve .

evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha tadantavidhiḥ iti .

katham punaḥ etat ubhayam śakyam jñāpayitum bhavati ca tadantavidhiḥ pūrvaḥ ca vuñ param añam bādhate iti .

ubhayam jñāpyate .