gopālikādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : gopālikā paśupālikā .
kim punaḥ iha udāharaṇam .
praṣṭḥī pracarī .
katham punaḥ ayam praṣṭhaśabdaḥ akārāntaḥ striyām vartate .
tasya idam iti anena abhisambandhena .
yathā eva hi asau tatkṛtān snānodvartanapariṣekān labhate evam praṣṭhaśabdam api labhate .
yadi evam .
puṃyogāt ākhyāyām taddhitalugvacanam .
puṃyogāt ākhyāyām taddhitasya luk vaktavyaḥ .
tasya idam iti prāpnoti .
na tarhi idānīm idam bhavati : prāṣthyaḥ imāḥ prācaryaḥ imāḥ iti .
bhavati ca .
vibhāṣā luk vaktavyaḥ .
yadā luk tadā praṣṭhī .
yadā na luk tadā prāṣṭhī .
yadi evam na arthaḥ lukā .
vibhāṣā taddhitotpattiḥ .
yadā taddhitotpattiḥ tadā prāṣṭhī .
yadā na taddhitotpattiḥ tadā praṣṭhī .
evam api luk vaktavyaḥ .
na hi antareṇa taddhitasya lukam parārthe śabdaḥ vartate .
yadi punaḥ tasyām eva praṣṭhaśabdaḥ varteta .
katham punaḥ tasyām apratiṣṭhamānāyām praṣṭhaśabdaḥ varteta .
yathā eva hi asau akurvatī kim cit pāpam tatkṛtān vadhabandanaparikleśān labhate evam praṣṭhaśabdam api labhate .
subantasamāsavacanāt ca akārāntānupapattiḥ .
subantasamāsavacanāt ca akārāntatā na upapadyate .
subantānām samāsaḥ .
tatra antaraṅgatvāt ṭāp .
ṭapi utpanne samāsaḥ .
sthāśabdaḥ samasyeta .
tatra puṃyogāt ākhyāyām akārāntāt iti īkāraḥ na prāpnoti .
siddham tu striyāḥ puṃśabdena abhidhānāt .
siddham etat .
katham .
striyāḥ puṃśabdena abhidhānāt .
strī puṃśabdena abhidhīyate .
nanu ca uktam puṃyogāt ākhyāyām taddhitalugvacanam iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na ataḥ taddhitotpattiḥ bhavati iti yat ayam puṃyogāt ākhyāyām īkāram śāsti .
na etat asti jñāpakam .
asti hi anyat etasya vacane prayojanam .
ye anīkārāḥ strīpratyayāḥ tadartham etat syāt .
yat tarhi ākhyāgrahaṇam karoti .
na hi taddhitāntam ākhyā bhavati .
atha vā punaḥ astu tasya idam iti anena abhisambandhena .
nanu ca uktam puṃyogāt ākhyāyām taddhitalugvacanam iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
na avaśyam ayam eva abhisambandhaḥ bhavati tasya idam iti .
ayam api abhisambandhaḥ asti saḥ ayam iti .
katham punaḥ atasmin saḥ iti etat bhavati .
caturbhiḥ prakāraiḥ atasmin saḥ iti etat bhavati tātsthyāt tāddharmyāt tatsāmīpyāt tatsāhacaryāt iti .
tātsthyāt tāvat .
mañcāḥ hasanti .
giriḥ dahyate .
tāddharmyāt .
jaṭinam yāntam brahmadattaḥ iti āha .
brahmadatte yāni kāryāṇi jaṭini api tāni kriyante iti ataḥ jaṭi brahmadattaḥ iti ucyate .
tatsāmīpyāt .
gaṅgāyām ghoṣaḥ .
kūpe gargakulam .
tatsāhacaryāt .
kuntān praveśaya .
yaṣṭīḥ praveśaya iti .
atha vā punaḥ astu tasyām eva praṣṭhaśabdaḥ .
nanu ca uktam subantasamāsavacanāt ca akārāntānupapattiḥ iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
gatikārakopapadānām kṛdbhiḥ saha samāsavacanam .
gatikārakopapadānām kṛdbhiḥ saha samāsaḥ bhavati iti eṣā paribhāṣā kartavyā .
kāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni .
prayojanam ktāt alpākhyāyām .
abhraviliptīsūpavilipti .
subantānām samāsaḥ .
tatra antaraṅgatvāt ṭāp .
ṭapi utpanne samāsaḥ .
viliptāśabdaḥ samasyeta .
tatra ktāt alpākhyāyām akārāntāt iti ṅīṣ na prāpnoti .
jāteḥ ṅīṣvidhāne .
jāteḥ ṅīṣvidhāne prayojanam .
vyāghrī kacchapī .
subantānām samāsaḥ .
tatra antaraṅgatvāt ṭāp .
ṭapi utpanne samāsaḥ .
ghrāśabdaḥ samasyeta .
tatra jāteḥ astrīviṣayāt ayopadhāt akārāntāt iti ṅīṣ na prāpnoti .
samāsāntasya ṇatve .
samāsāntasya ṇatve prayojanam .
vakṣyati prātipadikāntasya ṇatve samāsāntagrahaṇam asamāsāntapratiṣedhārtham iti .
tasmin kriyamāṇe māṣavāpiṇī vrīhivāpiṇī subantānām samāsaḥ .
tatra antaraṅgatvāt nakārāntatvāt ṅīp .
ṅīpi utpanne samāsaḥ .
vāpinī śabdaḥ samasyeta .
tatra samāsāntasya iti ṇatvam na prāpnoti .
kṛdantāt taddhite vṛddhisvarau ca .
kṛdantāt taddhite vṛddhisvarau ca prayojanam : sāṅkuṭinam vyāvakrośī .
atra avayavāt utpattiḥ prasajyeta .
gatikārakopapadānām kṛdbhiḥ saha samāsaḥ bhavati iti na doṣaḥ bhavati .
satyām api etasyām paribhāṣāyām avayavāt utpattiḥ prāpnoti .
kim kāraṇam .
pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti .
kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api grahaṇam bhavati iti saṅghātāt utpattiḥ bhaviṣyati .
yadi tarhi eṣā paribhāṣā asti na etasyāḥ paribhāṣāyāḥ .