Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.4.2
kriyāsam-abhihāre loṭ loṭo hi-svau vā ca ta-dhvamoḥ
Aṣṭādhyāyī 3.4.2
Vṛtti Patañjali

hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam lādeśapratiṣedhārtham .

hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam kartavyam hiḥ parasmaipadānām yathā syāt svaḥ ātmanepadānām iti .

kim prayojanam .

lādeśapratiṣedhārtham .

lādeśau hisvau mā bhūtām iti .

kim ca syāt yadi lādeśau hisvau syātām .

tiṅantam padam iti padasañjñā na syāt .

māt bhūt evam .

subantam padam iti padasañjñā bhaviṣyati .

katham svādyutpattiḥ .

lakārasya kṛttvāt prātipadikatvam tadāśrayam pratyayavidhānam .

lakāraḥ kṛt .

tasya kṛttvāt kṛt prātipadikam iti prātipadikasañjñā .

prātipadikāśrayā svādyutpattiḥ api bhaviṣyati .

yadi svādyutpattiḥ supām śravaṇam prāpnoti .

avyayāt iti subluk bhaviṣyati .

katham avyayatvam .

vibhaktisvarapratirūpakāḥ ca nipātāḥ bhavanti iti nipātasañjñā .

nipātam avyayam iti avyayasañjñā .

iha tarhi saḥ bhavān lunīhi lunīhi iti eva ayam lunāti tiṅ atiṅaḥ iti nighātaḥ na prāpnoti .

samasaṅkhyārtham ca .

samasaṅkhyārtham ca hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam kartavyam hiḥ parasmaipadānām yathā syāt svaḥ ātmanepadānām .

vyatikaraḥ mā bhūt iti .

na vā tadhvamoḥ ādeśavacanam jñāpakam padādeśasya .

na vā hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam kartavyam .

kim kāraṇam .

tadhvamoḥ ādeśavacanam jñāpakam padādeśasya .

yat ayam vā ca tadhvamoḥ iti āha tat jñāpayati ācāryaḥ padādeśau hisvau iti .

tatra padādeśe pittvāṭoḥ pratiṣedhaḥ .

tatra padādeśe pittvasya āṭaḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

pittvasya tāvat .

saḥ bhavān lunīhi lunīhi iti eva ayam lunāti .

āṭaḥ khalu api .

saḥ aham lunīhi lunīhi iti evam lunāni .

pittvasya tāvat na vaktavyaḥ .

pitpratiṣedhe yogavibhāgaḥ kariṣyate .

iha seḥ hi bhavati .

tataḥ apit ca .

apit ca bhavati yāvān hiḥ nāma .

āṭaḥ ca api na vaktavyaḥ .

āṭi kṛte sāṭkasya ādeśaḥ bhaviṣyati .

idam iha sampradhāryam : āṭ kriyatām ādeśaḥ iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt āḍāgamaḥ .

nityaḥ ādeśaḥ .

kṛte api āṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti .

āṭ api nityaḥ .

kṛte api ādeśe prāpnoti akṛte api prāpnoti .

anityaḥ āṭ .

anyasya kṛte api ādeśe prāpnoti anyasya akṛte api prāpnoti .

śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .

ādeśaḥ api anityaḥ .

anyasya kṛte āṭi prāpnoti anyasya akṛte .

śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati .

ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt āḍāgamaḥ .

āṭi kṛte sāṭkasya ādeśaḥ bhaviṣyati .

idam tarhi saḥ aham bhuṅkṣva bhuṅkṣva iti evam bhunajai iti śnasoḥ allopaḥ iti akāralopaḥ na prāpnoti .

samasaṅkhyārthatvam ca api aparihṛtam eva.

siddham tu loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya kriyāsamabhihāre dvirvacanāt .

siddham etat .

katham .

loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya kriyāsamabhihāre dve bhavataḥ iti vaktavyam .

kena vihitasya kriyāsamabhihāre loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya dvirvacanam ucyate .

etat eva jñāpayati ācāryaḥ bhavati kriyāsamabhihāre loṭ iti yat ayam kriyāsamabhihāre loḍmadhyamapuruṣaikavacanasya dvirvacanam śāsti .

kutaḥ nu khalu etat jñāpakāt atra loṭ bhaviṣyati .

na punaḥ yaḥ eva asau aviśeṣavihitaḥ saḥ yadā kriyāsamabhihāre bhavati tadā asya dvirvacanam bhavati iti .

loḍmadhyamapuruṣaikavacane eva khalu api siddham syāt .

imau ca anyau hisvau sarveṣām puruṣāṇām sarveṣām vacanānām iṣyete .

sūtram ca bhidyate .

yathānyāsam eva astu .

nanu ca uktam hisvoḥ parasmaipadātmanepadagrahaṇam lādeśapratiṣedhārtham .

samasaṅkhyārtham ca iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yogavibhāgāt siddham .

yogavibhāgaḥ kariṣyate .

kriyāsamabhihāre loṭ bhavati .

tataḥ loṭaḥ hisvau bhavataḥ .

loṭ iti eva anuvartate .

loṭaḥ yau hisvau iti .

katham vā ca tadhvamoḥ iti .

vā ca tadhvambhāvinaḥ loṭaḥ iti evam etat vijñāyate .