Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.94.2
vā 'sarūpo 'striyām
Aṣṭādhyāyī 3.1.94
Vṛtti Patañjali

kimartham punaḥ idam ucyate .

asarūpasya vāvacanam utsargasya bādhakaviṣaye anivṛttyartham .

asarūpasya vāvacanam kriyate utsargasya bādhakaviṣaye anivṛttiḥ yathā syāt .

tavyattavyānīyaraḥ utsargāḥ .

teṣām ajantāt yat apavādaḥ .

ceyam , cetavyam iti api yathā syāt .

na etat asti prayojanam .

ajantāt yat vidhīyate .

halantāt ṇyat vidhīyate .

etāvantaḥ ca dhātavaḥ yat uta ajantāḥ halantāḥ ca .

ucyante ca tavyādayaḥ .

te vacanāt bhaviṣyanti .

evam tarhi ṇvultṛcau utsargau .

tayoḥ pacādibhyaḥ ac apavādaḥ .

pacati iti pacaḥ .

paktā pācakaḥ iti api yathā syāt .

etat api na asti prayojanam .

vakṣyati etat .

ac api sarvadhātubhyaḥ vaktavyaḥ iti .

evam tarhi ṇvultṛjacaḥ utsargāḥ teṣām igupadhāt kaḥ apavādaḥ .

vikṣipaḥ vilikhaḥ .

vikṣeptā vikṣepakaḥ iti api yathā syāt .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

tatra utpattivāprasaṅgaḥ yathā taddhite .

tatra utpattiḥ vibhāṣā prāpnoti yathā taddhite .

astu .

yadā vikṣipaḥ vilikhaḥ iti etat na tadā vikṣeptā vikṣepakaḥ iti etat bhaviṣyati .

yadi etat labhyeta kṛtam syāt .

tat tu na labhyam .

kim kāraṇam .

yathā taddhite iti ucyate .

tadditeṣu ca sarvam eva utsargāpavādam vibhāṣā .

utpadyate vā na vā .

siddham tu asarūpasya bādhakasya vāvacanāt .

siddham etat .

katham .

asarūpasya bādhakasya vāvacanāt .

asarūpaḥ bādhakaḥ vā bādhakaḥ bhavati iti vaktavyam .

sidhyati .

sūtram tarhi bhidyate .

yathānyāsam eva astu .

nanu ca uktam tatra utpattivāprasaṅgaḥ yathā taddhite iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

asti kāraṇam yena taddhite vibhāṣā utpattiḥ bhavati .

kim kāraṇam .

prakṛtiḥ tatra prakṛtyarthe vartate .

anyena śabdena pratyayārthaḥ abhidhīyate .

iha punaḥ na kevalā prakṛtiḥ prakṛtyarthe vartate na ca anyaḥ śabdaḥ asti yaḥ tam artham abhidadhīta iti kṛtvā anutpattiḥ na bhaviṣyati .

atha vā samayaḥ kṛtaḥ .

na kevalā prakṛtiḥ prayoktavyā na ca kevalaḥ pratyayaḥ iti .

etasmāt samayāt anutpattiḥ na bhaviṣyati .

nanu ca yaḥ eva tasya samayasya kartā saḥ eva idam api āha .

yadi asau tatra pramāṇam iha api pramāṇam bhavitum arhati .

pramāṇam asau tatra ca iha ca .

sāmarthyam tu iha draṣṭavyam prayoge .

na ca anutpattau sāmarthyam asti .

tena anutpattiḥ na bhaviṣyati .

katham tarhi taddhiteṣu anutpattau sāmarthyam bhavati .

anyena pratyayena sāmarthyam .

kena .

ṣaṣṭhyā .

atha vā rūpavattām āśritya vāvidhiḥ ucyate .

na ca anutpattiḥ rūpavatī .

tena anutpattiḥ na bhaviṣyati .

evam api kutaḥ etat apavādaḥ vibhāṣā bhaviṣyati na punaḥ utsargaḥ iti .

na ca eva asti viśeṣaḥ yat apavādaḥ vibhāṣā syāt utsargaḥ vā .

api ca sāpekṣaḥ ayam nirdeśaḥ kriyate vā asarūpaḥ iti .

na ca utsargavelāyām kim cit apekṣyam asti .

apavādavelāyām punaḥ utsargaḥ apekṣyate .

tena yaḥ rūpavān anyapūrvakaḥ bādhakaḥ prāpnoti saḥ vā bādhakaḥ bhaviṣyati .

kaḥ punaḥ asau .

apavādaḥ .

yadi yaḥ rūpavān anyapūrvakaḥ bādhakaḥ prāpnoti saḥ vā bādhakaḥ bhavati iti ucyate kvibādiṣu samāveśaḥ na prāpnoti .

grāmaṇīḥ grāmaṇāyaḥ iti .

na hi ete rūpavantaḥ .

ete api rūpavantaḥ .

kasyām avasthāyām .

upadeśāvasthāyām .

yadi evam

anubandhabhinneṣu vibhāṣāprasaṅgaḥ .

anubandhabhinneṣu vibhāṣā prāpnoti .

karmaṇi aṇ ātaḥ anupasarge kaḥ iti kaviṣaye aṇ api prāpnoti .

siddham anubandhasya anekāntatvāt .

siddham etat .

katham .

anubandhasya anekāntatvāt .

anekāntāḥ anubandhāḥ .

atha vā prayoge asarūpāṇām vāvidhiḥ nyāyyaḥ .

prayoge cet lādeśeṣu pratiṣedhaḥ .

prayoge cet lādeśeṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

hyaḥ apacat iti atra luṅ api prāpnoti .

śvaḥ paktā iti atra lṛṭ api prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na lādeśeṣu vā asarūpaḥ bhavati iti yat ayam haśaśvatoḥ laṅ ca iti āha .

atha vā prayoge asarūpāṇām vāvidhau na sarvam iṣṭam saṅgṛhītam iti kṛtvā dvitīyaḥ prayogaḥ upāsyate .

kaḥ asau .

upadeśaḥ nāma .

upadeśe ca ete sarūpāḥ .

nanu ca uktam anubandhabhinneṣu vibhāṣāprasaṅgaḥ iti .

parihṛtam etat .

katham .

siddham anubandhasya anekāntatvāt .

atha ekānte doṣaḥ eva .

ekānte ca na doṣaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anubandhakṛtam asārūpyam bhavati iti yat ayam dadādidadhātyoḥ vibhāṣā śam śāsti .

atha vā asarūpaḥ bādhakaḥ vā bādhakaḥ bhavati iti ucyate .

apavādaḥ nāma anubandhabhinnaḥ vā bhavati rūpānyatvena vā .

tena anena avaśyam kim cit tyājyam kim cit tu saṅgrahītavyam .

tat yat anubandhakṛtam asārūpyam tat na āśrayiṣyāmaḥ yat tu rūpānyatvena asārūpyam tat āśrayiṣyāmaḥ .

atha vā asarūpaḥ bādhakaḥ vā bādhakaḥ bhavati iti ucyate sarvaḥ ca asarūpaḥ .

tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yaḥ asarūpaḥ iti .

kaḥ ca sādhīyaḥ .

yaḥ prayoge ca prāk ca prayogāt .

atha vā asarūpaḥ bādhakaḥ vā bādhakaḥ bhavati iti ucyate .

na ca evam kaḥ cit api sarūpaḥ .

te evam vijñāsyāmaḥ : kvat cit ye asarūpāḥ .

anubandhabhinnāḥ ca prayoge sarūpāḥ .