Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 3 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 3.1.36.1
ij-ādeś ca gurumato 'nṛcchaḥ
Aṣṭādhyāyī 3.1.36
Vṛtti Patañjali

gurumataḥ āmvidhāne liṇnimittāt pratiṣedhaḥ .

gurumataḥ āmvidhāne liṇnimittāt pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

iyeṣa uvoṣa .

guṇe kṛte ijādeḥ ca gurumataḥ anṛcchaḥ iti ām prāpnoti .

gurumadvacanam idānīm kimartham syāt .

gurumadvacanam kimartham iti cet ṇali uttame yajādipratiṣedhāṛtham .

gurumadvacanam kimartham iti cet ṇali uttame yajādīnām mā bhūt iti .

iyaja aham uvapa aham .

upadeśavacanāt siddham .

upadeśe gurumataḥ iti vaktavyam .

yadi upadeśagrahaṇam kriyate uccheḥ ām vaktavyaḥ .

vyucchām cakāra iti .

ṛcchipratiṣedhaḥ jñāpakaḥ uccheḥ āmbhāvasya .

yat ayam anṛcchaḥ iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ tugnimittā yasya gurumattā bhavati tasmāt ām iti .

sa tarhi jñāpakārthaḥ ṛcchipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

nanu ca avaśyam prāptyarthaḥ api vaktavyaḥ .

na arthaḥ prāptyarthena .

ṛcchatyṝtām iti ṛccheḥ liṭi guṇavacanam jñāpakam na ṛccheḥ liṭi ām bhavati iti .

na etat asti jñāpakam .

artyartham etat syāt .

katham punaḥ ṛccheḥ liṭi guṇaḥ ucyamānaḥ artyarthaḥ śakyaḥ vijñātum .

sāmarthyāt .

ṛcchiḥ liṭi na asti iti kṛtvā prakṛtyartham vijñāyate .

tat yathā .

tiṣṭhateḥ it jighrateḥ vā iti caṅi tiṣṭhatijighratī na staḥ iti kṛtvā prakṛtyartham vijñāyate .

kim punaḥ arteḥ guṇavacane prayojanam .

āratuḥ āruḥ etat rūpam yathā syāt .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

dvirvacane kṛte savarṇadīrghatve ca yadi tāvat dhātugrahaṇena grahaṇam ṝkārāntānām liṭi guṇaḥ bhavati iti guṇe kṛte raparate aratuḥ aruḥ iti etat rūpam prasajyeta .

atha abhyāsagrahaṇena grahaṇam uḥ attvam raparatvam halādiśeṣaḥ ataḥ ādeḥ iti dīrghatvam ātaḥ lopaḥ iṭi ca iti ākāralopaḥ atuḥ uḥ iti vacanam eva śrūyeta .

guṇa punaḥ sati guṇe kṛte raparatve ca dvirvacanam ataḥ ādeḥ iti dīrghatvam .

tataḥ siddham bhavati yathā āṭatuḥ āṭuḥ iti .

kim punaḥ savarṇadīrghatvam tāvat bhavati na punaḥ uḥ attvam .

paratvāt uḥ attvena bhavitavyam .

antaraṅgatvāt .

antaraṅgam savarṇadīrghatvam .

bahiraṅgam uḥ attvam .

kā antaraṅgatā .

varṇau āśritya savarṇadīrghatvam .

aṅgasya uḥ attvam .

uḥ attvam api antaraṅgam .

katham .

vakṣyati etat .

prāk abhyāsavikārebhyaḥ aṅgādhikāraḥ iti .

ubhayoḥ antaraṅgayoḥ paratvāt uḥ attvam .

uḥ attve kṛte raparatvam halādiśeṣaḥ ataḥ ādeḥ iti dīrghatvam parasya rūpasya yaṇādeśaḥ .

siddham bhavati āratuḥ āruḥ iti .

atha api katham cit arteḥ liṭi guṇena arthaḥ syāt .

evam api na doṣaḥ .

ṛcchatyṝtām iti ṛkāraḥ api nirdiśyate .

katham .

ayam .

ṛcchati ṛ ṛtām ṛcchatyṝtām iti .

iha api tarhi prāpnoti .

cakratuḥ cakruḥ iti .

saṃyogādigrahaṇam niyamārtham bhaviṣyati .

saṃyogādeḥ eva akevalasya na anyasya akevalasya iti .

tat etat antareṇa arteḥ liṭi guṇavacanam rūpam siddham antareṇa ca ṛcchigrahaṇam arteḥ liṭi guṇaḥ siddhaḥ .

saḥ eṣaḥ ananyārthaḥ ṛcchipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ uccheḥ vā ām vaktavyaḥ .

ubhayam na vaktavyam .

upadeśagrahaṇam na kariṣyate .

kasmāt na bhavati iyeṣa uvoṣa .

uktam vā .

kim uktam .

sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti .