katham idam vijñāyate .
hetumati abhidheye ṇic bhavati iti .
āhosvit hetumati yaḥ dhātuḥ vartate iti .
yuktam punaḥ idam vicārayitum .
nanu anena asandigdhena pratyayārthaviśeṣaṇena bhavitavyam yāvatā hetumati iti ucyate .
yadi hi prakṛtarthaviśeṣaṇam syāt hetumataḥ iti evam brūyāt .
na etat asti .
bhavanti iha hi viṣayasaptamyaḥ api .
tat yathā .
pramāṇe yat prātipadikam vartate striyām yat prātipadikam vartate iti .
evam iha api hetumati abhidheye ṇic bhavati hetumati yaḥ dhātuḥ vartate iti jāyate vicāraṇā .
ata uttaram paṭhati .
hetumati iti kārakopādānam pratyayārthaparigrahārtham yathā tanūkaraṇe takṣaḥ .
hetumati iti kārakam upādīyate .
kim prayojanam .
pratyayārthaparigrahārtham .
evam sati pratyayārthaḥ suparigṛhītaḥ bhavati .
yathā tanūkaraṇe takṣaḥ iti tanūkaraṇam upādīyate .
yadi tarhi tadvat prakṛtyarthaviśeṣaṇam bhavati .
prakṛtyarthaviśeṣaṇam hi tat tatra vijñāyate .
tanūkaraṇakriyāyām takṣaḥ iti .
astu prakṛtyarthaviśeṣaṇam .
kaḥ doṣaḥ .
iha hi uktaḥ karoti preṣitaḥ karoti iti ṇic prāpnoti .
pratyayārthaviśeṣaṇe punaḥ sati na eṣaḥ doṣaḥ .
svaśabdena uktatvāt na bhaviṣyati .
prakṛtyarthaviśeṣaṇe api sati na eṣaḥ doṣaḥ .
yatra na antareṇa śabdam arthasya gatiḥ bhavati tatra śabdaḥ prayujyate .
yatra hi antareṇa api śabdam arthasya gatiḥ bhavati na tatra śabdaḥ prayujyate .
iha tarhi pācayati odanam devadattaḥ yajñadattena iti ubhayoḥ kartroḥ lena abhidhānam prāpnoti .
pratyayārthaviśeṣaṇe punaḥ sati na doṣaḥ .
pradhānakartari lādayaḥ bhavanti iti pradhānakartā lena abhidhīyate .
yaḥ ca apradhānam siddha tatra kartari iti eva tṛtīyā .
iha ca gamitaḥ grāmam devadattaḥ yajñadattanea iti avyatiriktaḥ gatyarthaḥ iti kṛtvā gatyarthānām kartari iti kartari ktaḥ prāpnoti .
iha ca vyatibhedayante vyaticchedayante iti avyatiriktaḥ hiṃsārthaḥ iti kṛtvā na gatihiṃsārthebhyaḥ iti pratiṣedhaḥ prāpnoti .
astu tarhi pratyayārthaviśeṣaṇam .
yadi pratyayārthaviśeṣaṇam pācayati odanam devadattaḥ yajñadattena iti prayojye kartari karmasañjñā prāpnoti .
bhavati hi tasya tasmin īpsā .
iha ca grāmam gamayati grāmāya gamayati iti vyatiriktaḥ gatyarthaḥ iti kṛtvā gatyarthakarmaṇi dvitīyācaturthyau na prāpnutaḥ .
iha ca edhodakasya upaskārayati iti vyatiriktaḥ karotyarthaḥ iti kṛtvā kṛñaḥ pratiyatne iti ṣaṣṭhī na prāpnoti .
iha ca bhedikā devadattasya yajñadattasya kāṣṭhānām iti prayojye kartari ṣaṣṭhī na prāpnoti .
iha ca abhiṣāvayati pariṣāvayati iti vyatiriktaḥ sunotyarthaḥ iti kṛtvā upasargāt sunotyādīnām iti ṣatvam na prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
yat tāvat ucyate pācayati odanam devadattaḥ yajñadattena iti prayojye kartari karmasañjñā prāpnoti iti .
gatibuddhipratyavasānārthaśabdakarmākarmakāṇām aṇi iti etat niyamārtham bhaviṣyati .
eteṣām eva aṇyantānām yaḥ kartā saḥ ṇau karmasañjñaḥ bhavati na anyeṣām iti .
yat api ucyate iha ca grāmam gamayati grāmāya gamayati iti vyatiriktaḥ gatyarthaḥ iti kṛtvā gatyarthakarmaṇi dvitīyācaturthyau na prāpnutaḥ iti .
na asau evam preṣyate gaccha grāmam iti .
katham tarhi .
sādhanaviśiṣṭām asau kriyām preṣyate .
grāmam gaccha .
grāmāya gaccha iti .
yat api ucyate iha ca edhodakasya upaskārayati iti vyatiriktaḥ karotyarthaḥ iti kṛtvā kṛñaḥ pratiyatne iti ṣaṣṭhī na prāpnoti iti .
na asau evam preṣyate upaskuruṣva edhodakasya iti .
katham tarhi .
sādhanaviśiṣṭām asau kriyām preṣyate .
edhodakasya upaskuruṣva iti .
yat api ucyate iha ca bhedikā devadattasya yajñadattasya kāṣṭhānām iti prayojye kartari ṣaṣṭhī na prāpnoti iti .
uktam tatra kṛdgrahaṇasya prayojanam kartṛbhūtapūrvamātre api ṣaṣṭhī yathā syāt iti .
yat api ucyate iha ca abhiṣāvayati pariṣāvayati iti vyatiriktaḥ sunotyarthaḥ iti kṛtvā upasargāt sunotyādīnām iti ṣatvam na prāpnoti iti .
na asau evam preṣyate sunu abhi iti .
katham tarhi upasargaviśiṣṭām asau kriyām preṣyate .
abhiṣunu iti .
yuktam punaḥ idam vicārayitum .
nanu anena asandigdhena pratyayārthaviśeṣaṇena bhavitavyam yāvatā vyaktam arthāntaram gamyate pacati pācayati iti ca .
bāḍham yuktam .
iha paceḥ kaḥ pradhānārthaḥ .
yā asau taṇḍulānām viklittiḥ .
atha idānīm tadabhisandhipūrvakam preṣaṇam adhyeṣaṇam vā .
yuktam yat sarvam pacyarthaḥ syāt .