tadrājādīnām luki samāsabahutve pratiṣedhaḥ .

tadrājādīnām luki samāsabahutve pratiṣedhaḥ .

priyaḥ āṅgaḥ eṣām te ime priyāṅgāḥ .

priyaḥ vāṅgaḥ eṣām te ime priyavāṅgāḥ iti .

kim ucyate samāsabahutve pratiṣedhaḥ iti yāvatā tena eva cet kṛtam bahutvam iti ucyate na ca atra tena eva kṛtam bahutvam .

bhavati vai kim cit ācāryāḥ kriyamāṇam api codayanti .

tat vā kartavyam tena eva cet bahutvam iti samāsabahutve vā pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ iti .

abahutve ca lugvacanam .

abahutve ca luk vaktavyaḥ .

atikrāntaḥ aṅgān atyaṅgaḥ .

bahuvacane parataḥ yaḥ tadrājaḥ iti evam kṛtvā codyate .

atha kimartham punaḥ idam na bahuvacane iti eva siddham .

na sidhyati .

bahuvacane iti ucyate na ca atra bahuvacanam paśyāmaḥ .

pratyayalakṣaṇena bhaviṣyati .

na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ .

na lumatā āṅgasya iti vakṣyāmi .

na evam śakyam .

iha hi doṣaḥ syāt .

pañcabhiḥ gārgībhiḥ krītaḥ paṭaḥ pañcagārgyaḥ daśagārgyaḥ iti .

dvandve abahuṣu lugvacanam .

dvandve abahuṣu luk vaktavyaḥ .

gargavatsavājāḥ iti .

iha ca luk vaktavyaḥ .

gargebhyaḥ āgatam gargarūpyam gargamayam iti .

iha ca atrayaḥ iti udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti .

siddham tu pratyayārthabahutve lugvacanāt .

siddham etat .

katham .

pratyayārthabahutve luk vaktavyaḥ .

yadi pratyayārthabahutve luk ucyate astriyām iti vaktavyam .

iha mā bhūt : āṅgyaḥ striyaḥ , vāṅgyaḥ striyaḥ iti .

yasya punaḥ bahuvacane parataḥ luk ucyate tasya īkāreṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati .

yasya api bahuvacane parataḥ luk ucyate tena api astriyām iti vaktavyam āmbaṣṭhyāḥ striyaḥ sauvīryāḥ striyaḥ iti evamartham .

atra api cāpā vyavadhānam .

ekādeśe kṛte na asti vyavhadānam .

ekādeśaḥ pūvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva .

dvandve abahuṣu lugvacanam .

dvandve abahuṣu luk vaktavyaḥ .

gargavatsavājāḥ iti .

gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk .

gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk vaktavyaḥ .

bidānām apatyam māṇavakaḥ baidaḥ baidau .

kimartham idam na aci iti eva aluk siddhaḥ .

aci iti ucyate .

na ca atra ajādim paśyāmaḥ .

pratyayalakṣaṇena .

varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam .

ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni .

ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni vaktavyaḥ .

baidasya apatyam bahavaḥ māṇavakāḥ bidāḥ baidayoḥ vā bidāḥ .

añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti .

mā bhūt evam .

añantam yat bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam bhaviṣyati .

na evam śakyam .

iha hi doṣaḥ syāt .

kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti .

na vā sarveṣām dvandve bahvarthatvāt .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

sarveṣām dvandve bahvarthatvāt .

sarvāṇi dvandve bahvarthāni .

katham .

yugapat adhikaraṇavivakṣāyām dvandvaḥ bhavati .

tataḥ ayam āha yasya bahuvacane parataḥ luk .

yadi sarvāṇi dvandve bahvarthāni aham api idam acodyam codye .

dvandve abahuṣu lugvacanam iti .

mama api sarvatra bahuvacanam param bhavati .

luke kṛte na prāpnoti .

pratyayalakṣaṇena .

na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ .

na lumatā āṅgasya iti vakṣyāmi .

nanu ca uktam na evam śakyam .

iha hi doṣaḥ syāt .

pañcabhiḥ gārgībhiḥ krītaḥ paṭaḥ pañcagārgyaḥ daśagārgyaḥ iti .

iṣtam eva etat saṅgṛhītam .

pañcagargaḥ daśagargaḥ iti eva bhavitavyam .

tathā idam aparam acodyam codye .

gargarūpyam gargamayam .

atra api bahuvacane iti eva siddham katham .

samarthāt taddhitaḥ utpadyate .

sāmarthyam ca subantena .

tataḥ ayam āha yasya prtayayārthabahutve luk .

yadi samarthāt taddhitaḥ utpadyate aham api idam acodyam codye .

gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk iti .

katham .

yasya api bahuvacane parataḥ luk tena api atra aluk vaktavyaḥ .

tasya api hi atra bahuvacanam param bhavati .

na vaktavyaḥ .

aci iti evam aluk siddhaḥ .

aci iti ucyate .

na ca atra ajādim paśyāmaḥ .

nanu ca uktam pratyayalakṣaṇena .

varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam iti .

yadi vā kāni cit varṇāśrayāṇi api pratyayalakṣaṇena bhavanti tathā idam api bhaviṣyati .

atha vā aviśeṣeṇa alukam uktvā hali na iti vakṣyāmi .

yadi aviśeṣeṇa alukam uktvā hali na iti ucyate bidānām apatyam bahavaḥ māṇavakāḥ bidāḥ atra api aluk prāpnoti .

astu .

punaḥ asya yuvabahutve vartamānasya luk bhaviṣyati .

punaḥ aluk kasmāt na bhavati .

samarthānām prathamasya gotrapratyayāntasya aluk ucyate na ca tat samarthānām prathamam gotrapratyayāntam .

kim tarhi .

dvitīyam artham upasaṅkrāntam .

avaśyam ca etat evam vijñeyam atribharadvājikā vasiṣṭhakaśyapikā bhṛgvaṅgirasikā kutsakuśikā iti evamartham .

gargabhārgavikāgrahaṇam vā kriyate .

tat niyamārtham bhaviṣyati .

etasya eva dvitīyam artham upasaṅkrāntasya aluk bhavati na anyasya iti .

yat api ucyate ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni vaktavyaḥ iti .

mā bhūt evam añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti .

añantam yatbahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam bhaviṣyati .

nanu ca uktam na evam śakyam .

iha hi doṣaḥ syāt .

kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

laukikasya tatra gotrasya grahaṇam .

na ca etat laukikam gotram .

yasya bahuvacane parataḥ luk samāsabahutve tena pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ tena eva cet kṛtam bahutvam iti vā vaktavyam .

yasya pratyayārthabahutve luk tena astriyām iti vaktavyam .

yasya bahuvacane parataḥ luk tasya ayam adhikaḥ doṣaḥ atraḥ iti udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti .

tasmāt pratyayārthabahutve luk iti eṣaḥ pakṣaḥ jyāyān .

atha iha katham bhavitavyam .

gārgī ca bātsyaḥ ca iti .

yadi tāvat astri vidhinā āśrīyate asti atra astrī iti kṛtvā bhavitavyam lukā .

atha strī pratiṣedhena āśrīyate asti atra strī iti kṛtvā bhavitavyam pratiṣedhena .

kim punaḥ atra arthasatattvam .

devāḥ etat jñātum arhanti .

atha yaḥ lopyalopinām samāsaḥ tatra katham bhavitavyam .

ubhayam hi dṛśyate .

śaradvat śunakadarbhāt bhruguvat sāgrāyaṇeṣu na udāttasvaritodayam agārgyakāśyapagālavānām iti .