Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.4.12
vibhāṣā vṛkṣa-mṛga-tṛṇa-dhānya-vyañjana-paśu-śakuny-aśvavaḍava-pūrvāpara-adharottarāṇām
Aṣṭādhyāyī 2.4.12
Vṛtti Patañjali

bahuprakṛtiḥ phalasenāvanaspatimṛgaśakuntkṣudrajantudhānyatṛṇānām .

phalasenāvanaspatimṛgaśakuntkṣudrajantudhānyatṛṇānām dvandvaḥ vibhāṣā ekavat bhavati bahuprakṛtiḥ iti vaktavyam .

phala. badarāmalkam badarāmalakani .

senā .

hastyaśvam hastyaśvāḥ .

vanaspati .

plakṣanyagrodham plakṣanyarodhāḥ .

mṛga .

rurupṛṣatam rurupṛṣatāḥ .

śakunta .

haṃsacakravākam haṃsacakravākāḥ .

kṣudrajantu .

yūkālikṣam yūkālikṣāḥ .

dhānya .

vrīhiyavam vrīhiyavāḥ māṣatilam māṣatilāḥ .

tṛṇa .

kuśakāsam kuśakāśāḥ śaraśīryam śaraśīryāḥ .

kim prayojanam .

bahuprakṛtiḥ eva yathā syāt .

kva mā bhūt .

badarāmalake tiṣṭhataḥ .

kim punaḥ anena yā prāptiḥ sā niyamyate āhosvit aviśeṣeṇa .

kim ca ataḥ .

yadi anena yā prāptiḥ sā niyamyate plakṣanyagrodhau jātiḥ aprāṇinām iti nityaḥ dvandvaikavadbhāvaḥ prāpnoti .

atha aviśeṣeṇa na doṣaḥ bhavati .

yathā na doṣaḥ tathāu astu .

paśuśakunidvandve virodhinām pūrvavipratiṣiddham .

paśuśakunidvandve yeṣām ca virodhaḥ śāśvatikaḥ iti etat bhavati pūrvavipratiṣedhena .

paśuśakunidvandvasya avakāśaḥ mahājorabhram mahājorabhrāḥ haṃsacakravākam haṃsacakravākāḥ .

yeṣām ca virodhaḥ iti asya avakāśaḥ śramaṇabrāhmaṇam .

iha ubhayam prāpnoti .

kākolūkam śvaśṛgālam iti .

yeṣām ca virodhaḥ iti etat bhavati pūrvavipratiṣedhena .

saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

na vaktavyaḥ .

uktam tatra cakārakaraṇasya prayojanam yeṣām ca virodhaḥ śāśvatikaḥ teṣām dvandve ekavacanam yathā syāt .

anyat yat prāpnoti tat mā bhūt iti .

aśvavaḍavayoḥ pūrvaliṅgatvāt paśudvandvanapuṃsakam .

aśvavaḍavayoḥ pūrvaliṅgatvāt paśudvandvanapuṃsakam bhavati pūrvavipratiṣedhena .

aśvavaḍavayoḥ pūrvaliṅgatvasya avakāśaḥ .

vibhāṣā paśudvandvanapuṃsakam .

yadā na paśudvandvanapuṃsakam saḥ avakāśaḥ .

aśvavaḍavau .

paśudvandvanapuṃsakasya avakāśaḥ anye paśudvandvāḥ .

mahājorabhram mahājorabhrāḥ .

paśudvandvanapuṃsakaprasaṅge ubhayam prāpnoti .

aśvavaḍavam .

paśudvandvanapuṃsakam bhavati pūrvavipratiṣedhena .

saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

na vaktavyaḥ .

pratipadavidhānāt siddham .

pratipadam atra napuṃsakam vidhīyate .

aśvavaḍavapūrvāpara iti .

ekavacanam anarthakam samāhāraikatvāt .

ekavadbhāvaḥ anarthakaḥ .

kim kāraṇam .

samāhāraikatvāt .

ekaḥ ayam arthaḥ samāhāraḥ nāma .

tasya ekatvāt ekavacanam bhaviṣyati .

idam tarhi prayojanam .

etat jñāsyāmi .

iha nityaḥ vidhiḥ iha vibhāṣā iti .

na etat asti prayojanam .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati sarvaḥ dvandvaḥ vibhāṣā ekavat bhavati iti yat ayam tiṣyapunarvasvoḥ nakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanam nityam iti āha .

idam tarhi prayojanam .

saḥ napuṃsakam iti vakṣyāmi iti .

etat api na asti prayojanam .

liṅgam aśiṣyam lokāśrayatvāt liṅgasya .

na tarhi idānīm idam vaktavyam .

vaktavyam ca .

kim prayojanam .

pūrvatra nityārtham uttaratra vyabhicārārtham vibhāṣā vṛkṣamṛga iti .