Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.3.65
kartṛ-karmaṇoḥ kṛti
Aṣṭādhyāyī 2.3.65
Vṛtti Patañjali

kṛdgrahaṇam kimartham .

iha mā bhūt .

pacati odanam devadattaḥ iti .

kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhīvidhāne kṛdgrahaṇānarthakyam lapratiṣedhāt .

kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhīvidhāne kṛdgrahaṇam anarthakam .

kim kāraṇam .

lapratiṣedhāt .

pratiṣidhyate tatra ṣaṣthī laprayoge na iti .

tasya karmakartrartham tarhi kṛdgrahaṇam kartavyam .

kṛtaḥ ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt .

anyasya ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti .

na etat asti prayojanam .

dhātoḥ hi dvaye pratyayāḥ vidhīyante tiṅaḥ ca kṛtaḥ ca .

tatra kṛtprayoge iṣyate tiṅprayoge pratiṣidhyate .

na brūmaḥ ihārtham tasya karmakartrartham kṛdgrahaṇam kartavyam iti .

kim tarhi .

uttarārtham .

avyayaprayoge na iti ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedham vakṣyati .

saḥ kṛtaḥ avyayasya ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt .

akṛtaḥ avyayasya ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti .

uccaiḥ kaṭānām sraṣṭā iti .

tasya karmakartrartham iti cet pratiṣedhe api tadantakarmakartṛtvāt siddham .

kṛtaḥ ete kartṛkarmaṇī na avyayasya .

adhikaraṇam atra avyayam .

idam tarhi prayojanam .

ubhayaprāptau karmaṇi ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedham vakṣyati .

saḥ kṛtaḥ ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt .

kṛtoḥ ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti .

āścaryam idam vṛttam odanasya ca nāma pākaḥ brāhmaṇānām ca prādurbhāvaḥ iti .

atha kriyamāṇe api kṛdgrahaṇe kasmāt eva atra na bhavati .

ubhayaprāptau iti na evam vijñāyate ubhayoḥ prāptiḥ ubhayaprāptiḥ ubhayaprāptau iti .

katham tarhi .

ubhayoḥ prāptiḥ yasmin kṛti saḥ ayam ubhayaprāptiḥ kṛt ubhayaprāptau iti .

atha vā kṛtaḥ ye kartṛkarmaṇī tatra yathā syāt .

taddhitasya ye kartṛkarmaṇī tatra mā bhūt iti .

kṛtapūrvī kaṭam .

bhuktapūrvī odanam iti .

nanu ca vākyena eva anena na bhavitavyam .

dvitīyayā tāvat na bhavitavyam .

kim kāraṇam .

ktena abhihitam karma iti kṛtvā .

inipratyayena ca api na utpattavyam .

kim kāraṇam .

asāmarthyāt .

katham asamārthyam .

sāpekṣam asamartham bhavati iti .

yat tāvat ucyate dvitīyayā tāvat na bhavitavyam .

kim kāraṇam .

ktena abhihitam karma iti kṛtvā iti .

yaḥ asau kṛtakaṭayoḥ abhisaṃbandhaḥ saḥ utpanne pratyaye nivartate .

asti ca karoteḥ kaṭena sāmarthyam iti kṛtvā dvitīyā bhaviṣyati .

yat api ucyate inipratyayena ca api na utpattavyam .

kim kāraṇam .

asāmarthyāt .

katham asamārthyam .

sāpekṣam asamartham bhavati iti .

na idam ubhayam yugapat bhavati vākyam ca pratyayaḥ ca .

yadā vākyam na tadā pratyayaḥ .

yadā pratyayaḥ sāmānyena tadā vṛttiḥ .

tatra avaśyaṃ viśeṣārthinā viśeṣaḥ anuprayoktavyaḥ .

kṛtapūrvī .

kim .

kaṭam .

bhuktapūrvī .

kim .

odanam iti .

atha vā idam prayojanam kartṛbhūtapūrvamātrāt api ṣaṣṭhīyathā syāt .

bhedikā devadattasya yajñadattasya kāṣṭhānām iti .