Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.3.9
yasmād adhikaṃ yasya ca+īśvara-vacanaṃ tatra saptamī
Aṣṭādhyāyī 2.3.9
Vṛtti Patañjali

katham idam vijñāyate .

yasya ca aiśvaryam īśvaratā īśvarabhāvaḥ tasmāt karmapravacanīyayuktāt iti .

āhosvit yasya svasya īśvaraḥ tasmāt karmapravacanīyayuktāt iti .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

yasya ca īśvaravacanam iti kartṛnirdeśaḥ cet avacanāt siddham .

yasya ca īśvaravacanam iti kartṛnirdeśaḥ cet antareṇa vacanam siddham .

adhi brahmadatte pañcālāḥ .

ādhṛtāḥ te tasmin bhavanti .

satyam evam etat .

nityam parigrahītavyam parigrahītradhīnam bhavati .

prathamānupapattiḥ tu .

prathamā na upapadyate .

kutaḥ .

pañcālebhyaḥ .

kā tarhi syāt .

ṣaṣṭhīsaptamyau .

svāmīśvarādhipati iti .

na tatra adhiśabdaḥ paṭhyate .

yadi api na paṭhyate adhiḥ īśvaravācī .

na tatra paryāyavacanānām grahaṇam .

katham jñāyate .

yat ayam kasya cit paryāyavacanasya grahaṇam karoti : adhipatidāyāda iti .

ṣaṣṭhī tarhi prāpnoti .

śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhī aśeṣatvāt na bhaviṣyati .

dvitīyā tarhi prāpnoti karmapravacanīyayukte dvitīyā iti .

saptamyā uktatvāt tasya abhisambandhasya dvitīyā na bhaviṣyati .

bhavet yaḥ adheḥ brahamadattasya ca abhisambandhaḥ saḥ saptamyā uktaḥ syāt .

yaḥ tu khalu adheḥ pañcālānām ca abhisambandhaḥ tatra dvitīyā prāpnoti .

svavacanāt siddham .

astu yasya svasya īśvaraḥ tasmāt karmapravacanīyayuktāt iti .

evam api antareṇa vacanam siddham .

adhi brahmadattaḥ pañcāleṣu .

ādhṛtaḥ sa teṣu bhavati .

satyam evam etat .

nityam parigrahītā parigrahītavyādhīnaḥ bhavati .

prathamānupapattiḥ tu .

prathamā na upapadyate .

kutaḥ .

brahmadattāt .

kā tarhi syāt .

ṣaṣṭhīsaptamyau .

svāmīśvarādhipati iti .

na tatra adhiśabdaḥ paṭhyate .

yadi api na paṭhyate adhiḥ īśvaravācī .

na tatra paryāyavacanānām grahaṇam .

katham jñāyate .

yat ayam kasya cit paryāyavacanasya grahaṇam karoti .

adhipatidāyāda iti .

ṣaṣṭhī tarhi prāpnoti .

śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhī aśeṣatvāt na bhaviṣyati .

dvitīyā tarhi prāpnoti karmapravacanīyayukte dvitīyā iti .

saptamyā uktatvāt tasya abhisambandhasya dvitīyā na bhaviṣyati .

bhavet yaḥ dheḥ pañcālānām ca abhisambandhaḥ saḥ saptamyā uktaḥ syāt yaḥ tu khalu adheḥ brahmadattasya ca abhisaṃbandhaḥ tatra dvitīyā prāpnoti .

evaṃ tarhi

svavacanāt siddham .

adhiḥ svam prati karmapravacanīyasaṃjñaḥ bhavati iti vaktavyam .

evam api yadā brahmadatte adhikaraṇe saptamī tadā pañcālebhyaḥ dvitīyā prāpnoti karmapravacanīyayukte dvitīya iti .

upapadavibhakteḥ kārakavibhaktiḥ balīyasī iti prathamā bhaviṣyati