Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.2.3
dvitiya-tṛtīya-caturtha-turyāṇy anytarasyām
Aṣṭādhyāyī 2.2.3
Vṛtti Patañjali

anyatarasyāṅgrahaṇam kimartham .

anyatarasyām samāsaḥ yathā syāt .

samāsena mukte vākyam api yathā syāt .

dvitīyam bhikṣāyāḥ iti .

na etat asti prayojanam .

prakṛtā mahāvibhāṣā .

tayā vākyam api bhaviṣyati .

idam tarhi prayojanam .

ekadeśisamāsena mukte ṣaṣṭhīsamāsaḥ api yathā syāt .

bhikṣādvitīyam iti .

etat api na asti prayojanam .

ayam api vibhāṣā ṣaṣṭhīsamāsaḥ api .

tau ubhau vacanāt bhaviṣyataḥ .

ataḥ uttaram paṭhati .

dvitīyādīnām vibhāṣāprakaraṇe vibhāṣāvacanam jñāpakam avayavavidhāne sāmānyavidhānābhāvasya .

dvitīyādīnām vibhāṣāprakaraṇe vibhāṣāvacanam kriyate jñāpārtham .

kim jñāpyate .

etat jñāpayati ācāryaḥ .

avayavavidhau sāmānyavidhiḥ na bhavati iti .

kim etasya jñāpane prayojanam .

bhinatti chinatti .

śnami kṛte śap na bhavati .

na etat asti prayojanam .

śabādeśāḥ śyanādayaḥ kariṣyante .

tat tarhi śapaḥ grahaṇam kartavyam .

na kartavyam .prakṛtam anuvartate .

kva prakṛtam .

kartari śap iti .

tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ .

rudhādibhyaḥ iti eṣā pañcamī śap iti prathamāyāḥ ṣaṣthīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya iti .

pratyayavidhiḥ ayam na ca pratyayavidhau pañcamyaḥ prakalpikāḥ bhavanti .

na ayam pratyayavidhiḥ .

vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate .

evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ yatra utsargāpavādam vibhāṣā tatra apavādena mukte utsargaḥ na bhavati iti .

kim etasya jñāpane prayojanam .

dikpūrvapadāt ṅīp .

prāṅmukhī prāṅmukhā pratyaṅmukhī pratyaṅmukhā .

ṅīpa mukte ṅīṣ na bhavati .

na etat asti prayojanam .

vakṣyati etat .

dikpūrvapadāt ṅīṣaḥ anudāttatvam ṅībvidhāne hi anyatra api ṅīṣviṣayāt ṅīpprasaṅgaḥ iti .

idam tarhi prayojanam .

ardhapippalī ardhakośātakī .

ekadeśisamāsena mukte ṣaṣṭhīsamāsaḥ na bhavati .

unmattagaṅgam lohitagaṅgam .

avyayībhāvena mukte bahuvrīhiḥ na bhavati .

dākṣiḥ plākṣiḥ .

iñā mukte aṇ na bhavati .

yadi etat jñāpyate upagoḥ apatyam aupagavaḥ .

taddhitena mukte upagvapatyam iti na sidhyati .

asti atra viśeṣaḥ .

dve hi atra vibhāṣā .

daivayajñiśaucivṛkṣisātyamugrikāṇṭheviddhibhyaḥ anyatarasyām iti samarthānām prathamāt vā iti ca .

tatra ekaya vṛttiḥ bhaviṣyati aparaya vṛttiviṣaye vibhāṣapavādaḥ .

kriyamāṇe api vai anyatarasyāṅgrahaṇe ṣaṣṭhīsamāsaḥ na prāpnoti .

kim kāraṇam .

pūraṇena iti pratiṣedhāt .

na etat pūraṇāntam .

anā etat paryavapannam .

etat api pūraṇāntam eva .

katha. pūraṇam nāma arthaḥ tam āha tīyaśabdaḥ .

ataḥ pūraṇam .

yaḥ asau pūraṇāntāt svārthe bhāge an saḥ api pūraṇam eva .

evam tarhi anyatarasyāṅgrahaṇasāmarthyāt ṣaṣṭhīsamāsaḥ api bhaviṣyati .