Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.57
viśesanaṃ viśeṣyeṇa bahulam
Aṣṭādhyāyī 2.1.57
Vṛtti Patañjali

viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ ubhayaviśeṣaṇatvāt ubhayoḥ ca viśeṣyatvāt upasarjanāprasiddhiḥ .

viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ ubhayaviśeṣaṇatvāt ubhayoḥ ca viśeṣyatvāt upasarjansya aprasiddhiḥ .

kṛṣṇatilāḥ iti kṛṣṇaśabdaḥ ayam tilaśabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣaṇavacanaḥ sampadyate .

tathā tilaśabdaḥ kṛṣṇaśabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣaṇavacanaḥ sampadyate .

tat ubhayam viśeṣaṇam bhavati ubhayam ca viśeṣyam .

viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ ubhayaviśeṣaṇatvāt ubhayoḥ ca viśeṣyatvāt upasarjansya aprasiddhiḥ .

na vā anyatarasya pradhānabhāvāt tadviśeṣakatvāt ca aparasya upasarjanaprasiddhiḥ .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

anyatarasya pradhānabhāvāt .

anyatarat atra pradhānam .

tadviśeṣakatvāt ca aparasya .

tadviśeṣakam ca aparam .

anyatarasya pradhānabhāvāt tadviśeṣakatvāt ca aparasya upasarjanasañjñā bhaviṣyati .

yadā asya tilāḥ prādhānyena vivakṣitāḥ bhavanti kṛṣṇaḥ viśeṣaṇatvena tadā tilāḥ pradhānam kṛṣṇaḥ viśeṣaṇam .

kāmam tarhi anena eva hetunā yasya kṛṣṇāḥ prādhānyena vivakṣitāḥ bhavanti tilāḥ viśeṣaṇatvena tena kartavyam tilakṛṣṇāḥ iti .

na kartavyam .

na hi ayam dvandvaḥ tilāḥ ca kṛṣṇāḥ ca iti .

na khalu api ṣaṣṭhīsamāsaḥ tilānām kṛṣṇāḥ iti .

kim tarhi .

dvau imau pradhānaśabdau ekasmin arthe yugapat avarudhyete .

na ca dvayoḥ pradhānaśabdayoḥ ekasmin arthe yugapat avarudhyamānayoḥ kim cit api prayojanam asti .

tatra prayogāt etat gantavyam .

nūnam atra anyatarat pradhānam tadviśeṣakam ca aparam iti .

tatra tu etāvān sandehaḥ kim pradhānam kim viśeṣaṇam iti .

saḥ ca api kva sandehaḥ .

yatra ubhau guṇaśabdau .

tat yathā kuñjakhañjakaḥ khañjakubjakaḥ iti .

yatra hi anyatarat dravyam anyataraḥ guṇaḥ tatra yat dravyam tat pradhānam .

tat yathā śuklam ālabheta kṛṣṇam ālabheta iti na piṣṭapiṇḍīm ālabhya kṛtī bhavati .

avaśyam tadguṇam dravyam ākāṅkṣati .

katham tarhi imau dvau pradhānaśabdau ekasmin arthe yugapat avarudhyete vṛkṣaḥ śiṃśipā iti .

na etayoḥ āvaśyakaḥ samāveśaḥ .

na hi avṛkṣaḥ śiṃśipā asti .