Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.55
upamānāni sāmānya-vacanaiḥ
Aṣṭādhyāyī 2.1.55
Vṛtti Patañjali

upamānāni iti ucyate .

kāni punaḥ upamānāni .

kim yat eva upamānam tat eva upameyam āhosvit anyat upamānam anyat upameyam .

kim ca ataḥ .

yadi yat eva upamānam tat eva upameyam kaḥ iha upamārthaḥ gauḥ iva gauḥ iti .

atha anyat eva upamānam anyat upameyam kaḥ iha upamārthaḥ gauḥ iva aśvaḥ iti .

evam tarhi yatra kim cit sāmānyam kaḥ cit viśeṣaḥ tatra upamānopameye bhavataḥ .

kim vaktavyam etat .

na hi .

katham anucyamānam gaṃsyate .

mānam hi nāma anirjñātajñānārtham upādīyate anirjñātam artham jñāsyāmi iti .

tat samīpe yat na atyantāya mimīte tat upamānam .

gauḥ iva gavayaḥ iti .

gauḥ nirjñātaḥ gavayaḥ anirjñātaḥ .

kāmam tarhi anena eva hetunā yasya gavayaḥ nirjñātaḥ syāt gauḥ anirjñātaḥ tena kartavyam syāt gavayaḥ iva gauḥ iti. bāḍham kartavyam .

kim punaḥ iha udāharaṇam .

śastrīśyāmā .

kva punaḥ ayam śyāmāśabdaḥ vartate .

śatryām iti āha .

kena idānīm devadattā abhidhīyate .

samāsena. yadi evam śastrīśyāmo devadattaḥ iti na sidhyati .

upasarjanasya iti hrasvatvam bhaviṣyati .

yadi tarhi upasarjanāni api evañjātīyakāni bhavanti tittirikalmāṣī kumbhakapālalohinī anupasarjanalakṣaṇaḥ īkāraḥ na prāpnoti .

evam tarhi śastryām eva śastrīśabdaḥ vartate devadattāyām śyāmāśabdaḥ .

evam api guṇaḥ anirdiṣṭaḥ bhavati .

bahavaḥ śastryām guṇāḥ tīkṣṇā sūkṣmā pṛthuḥ iti .

anirdiśyamānasya api guṇasya bhavati loke sampratyayaḥ .

tat yathā candramukhī devadattā iti .

bahavaḥ candre guṇāḥ yā ca asau priyadarśanatā sā gamyate .

evam api samānādhikaraṇena iti vartate .

vyadhikaraṇatvāt samāsaḥ na prāpnoti .

kim hi vacanāt na bhavati .

yadi api tāvat vacanāt samāsaḥ syāt iha tu khalu mṛgī iva capalā mṛgacapalā samānādhikaraṇalakṣaṇaḥ puṃvadbhāvaḥ na prāpnoti .

evam tarhi tasyām eva ubhayam vartate .

etat ca atra yuktam yat tasyām eva ubhayam vartate iti .

itarathā hi bahu apekṣyam syāt .

yadi tāvat evam vigrahaḥ kriyate śastrī iva śyāmā devadattā iti śastryām śyāmā iti etat apekṣyam .

atha api evam vigrahaḥ kriyate yathā sāstrīśyāmā tadvat iyam devadattā iti evam api devadattāyām śyāmā iti apekṣyam syāt .

evam api guṇaḥ anirdiṣṭaḥ bhavati .

bahavaḥ śastryām guṇāḥ tīkṣṇā sūkṣmā pṛthuḥ iti .

anirdiśyamānasya api guṇasya bhavati loke sampratyayaḥ .

tat yathā candramukhī devadattā iti .

bahavaḥ candre guṇāḥ yā ca asau priyadarśanatā sā gamyate .

upamānasamāse guṇavacanasya viśeṣabhāktvāt sāmanyavacanāprasiddhiḥ .

upamānasamāse guṇavacanasya viśeṣabhāktvāt sāmanyavacanasya aprasiddhiḥ syāt .

śastrīśyāmā .

śyāmāśabdaḥ ayam śastrīśabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣavacanaḥ sampadyate .

tatra sāmānyavacanaiḥ iti samāsaḥ na prāpnoti .

na vā śyāmatvasyo uhhayatra bhāvāt tadvācaktvāt ca śabdasya sāmānyavacanaprasiddhiḥ .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

śyāmatvasyo uhhayatra bhāvāt .

ubhayatra eva śyāmatvam asti śastryām devadattāyām ca .

tadvācaktvāt ca śabdasya .

sāmānyavacanaprasiddhiḥ tadvācakaḥ ca atra śyāmāśabdaḥ prayujyate .

kimvācakaḥ .

ubhayavācakaḥ .

śyāmatvasya ubhayatra bhāvāt tadvācakatvāt ca śabdasya sāmānyavacanam prasiddham .

sāmānyavacane prasiddhe sāmānyavacanaiḥ iti samāsaḥ bhaviṣyati .

na ca avaśyam saḥ eva sāmānyavacanaḥ yaḥ bahūnām sāmānyam āha. dvayoḥ api sāmānyam āha saḥ api sāmānyavacanaḥ eva .

atha vā sāmānyavacanaiḥ iti ucyate .

sarvaḥ ca śabdaḥ anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣavacanaḥ sampadyate .

te evam vijñāsyāmaḥ prāk abhisambandhāt sāmānyavacanaḥ iti .