Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 2 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 2.1.30
tṛtīyā tatkṛta-arthena guṇavacanena
Aṣṭādhyāyī 2.1.30
Vṛtti Patañjali

tatkṛtārthena iti kimartham .

dadhnā paṭuḥ ghṛtena paṭuḥ .

na etat asti .

asāmarthyāt atra na bhaviṣyati .

katham asāmarthyam .

sāpekṣam asamartham bhavati iti .

na hi dadhnaḥ paṭunā sāmarthyam .

kena tarhi .

bhujinā .

dadhnā bhuṅkte paṭuḥ iti .

iha api tarhi na prāpnoti .

śaṅkulākhaṇḍaḥ kirikāṇaḥ iti .

atra api na śaṅkulāyāḥ khaṇḍena sāmarthyam .

kena tarhi .

karotinā .

śaṅkulayā kṛtaḥ khaṇḍaḥ iti .

vacanāt bhaviṣyati .

iha api vacanāt bhaviṣyati dadhnā paṭuḥ ghṛtena paṭuḥ iti .

tasmāt tatkṛtārthagrahaṇam kartavyam .

guṇavacanena iti kimartham .

gobhiḥ vapāvān dhānyena dhanavān .

kim punaḥ iha udāharaṇam .

śaṅkulākhaṇḍaḥ devadattaḥ iti .

katham punaḥ guṇavacanena samāsaḥ ucyamānaḥ dravyavacanena syāt .

iha tṛtīyā tatkṛtārthena guṇena iti iyatā siddham .

saḥ ayam evam siddhe sati yat vacanagrahaṇam karoti tasya etat prayojanam evam yathā vijñāyeta guṇam uktavatā guṇavacanena iti .

katham punaḥ ayam guṇavacanaḥ san dravyavacanaḥ sampadyate .

ārabhyate tatra matublopaḥ guṇavacanebhyaḥ matupaḥ luk iti .

tat yathā śuklaguṇaḥ śuklaḥ kṛṣṇaguṇaḥ kṛṣṇaḥ evam khaṇḍaguṇaḥ khaṇḍaḥ .

yadi evam na arthaḥ kṛtārthagrahaṇena .

bhavati hi śaṅkulāyāḥ khaṇḍena sāmarthyam .

asāmarthyāt ca atra na bhaviṣyati dadhnā paṭuḥ ghṛtena paṭuḥ iti .

tasmat na arthaḥ tatkṛtārthagrahaṇena .

tṛtīyāsamāse arthagrahaṇam anarthakam arthagatiḥ hi avacanāt .

tṛtīyāsamāse arthagrahaṇam anarthakam .

kim kāraṇam .

arthagatiḥ hi avacanāt .

antareṇa api vacanam arthagatiḥ bhaviṣyati .

nirdeśyam iti cet tṛtīyārthanirdeśaḥ api .

atha evam api nirdeśaḥ kartavyaḥ iti cet tṛtīyārthanirdeśaḥ api kartavyaḥ syāt .

tṛtīyā tadarthakṛtārthena iti vaktavyam .

tat tarhi vaktavyam .

na vaktavyam .

na ayam arthanirdeśaḥ .

kim tarhi .

yogāṅgam idam nirdiśyate .

sati ca yogāṅge yogavibhāgaḥ kariṣyate .

tṛtīyā tatkṛtena guṇavacanena samasyate .

tataḥ arthena .

arthaśabdena ca tṛtīyā samasyate .

dhānyāṛthaḥ vasanārthaḥ .

pūrvasadṛśasamonārtha iti arthagrahaṇam na kartavyam bhavati .