śritādiṣu gamigāmyādīnām upasaṅkhyānam .

śritādiṣu gamigāmyādīnām upasaṅkhyānam kartavyam .

grāmam gamī gramagamī gramam gāmī grāmagāmī .

śritādibhiḥ ahīne dvitīyāsamāsavacanānarthakyam bahuvrīhikṛtatvāt .

śritādibhiḥ ahīnavācinyāḥ dvitīyāyāḥ samāsavacanam anarthakam .

kim kāraṇam .

bahuvrīhikṛtatvāt .

iha hi yaḥ kaṣṭam śritaḥ kaṣṭam anena śritam bhavati .

tatra bahuvrīhiṇā siddham .

ahīne dvītīyāsvaravacanānarthakyam ca .

ahīne dvitīyā pūrvapadam prakṛtisvaram bhavati iti etat svaravacanam anarthakam .

kim kāraṇam .

bahuvrīhikṛtatvāt eva .

jātisvaraprasaṅgaḥ tu .

jātisvaraḥ tu prāpnoti .

grāmatataḥ araṇyagataḥ .

jātikālasukhādibhyaḥ anācchādanāt ktaḥ akṛtamitapratipannāḥ iti .

tatra jātādiṣu vāvacanāt siddham .

yat etat vā jāte iti etat vā jātādiṣu iti vakṣyāmi .

ime jātādayaḥ bhaviṣyanti .

nanu ca bhedaḥ bhavati .

bahuvrīhau sati samāsāntodāttatvena api bhavitavyam pūrvapadaprakṛtisvaratvena api tatpuruṣatve sati pūrvapadaprakṛtisvaratvena eva .

na asti bhedaḥ .

yaḥ api tatpuruṣam ārabhate na tasya daṇḍavāritaḥ bahuvrīhiḥ .

tatra tatpuruṣe sati dvau samāsau dvau svarau .

bahuvrīhau sati ekaḥ samāsaḥ dvisvaratvam .

evam tarhi siddhe sati yat tatpuruṣam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ samāne arthe kevalam vigrahabhedāt yatra tatpuruṣaḥ prāpnoti bahuvrīhiḥ ca tatra tatpuruṣaḥ bhavati iti .

kim etasya jñāpane prayojanam .

rājñaḥ sakhā rājasakhaḥ .

rājā sakhā asya iti bahuvrīhiḥ na bhavati .

na etat jñāpakasādhyam apavādaiḥ utsargāḥ bādhyante iti .

bādhakena anena bhavitavyam sāmānyavihitasya viśeṣavihitena .

atha na sāmānyavihitaḥ .

yat ucyate bahuvrīhikṛtatvāt iti etat ayuktam .

asti khalu api viśeṣaḥ bahuvrīheḥ tatpuruṣasya ca .

kim śabdakṛtaḥ atha arthakṛtaḥ .

śabdakṛtaḥ va arthakṛtaḥ ca .

śabdakṛtaḥ tāvat .

bahuvrīhau sati kapā bhavitavyam .

tatpuruṣe sati na bhavitavyam .

arthakṛtaḥ .

tatpuruṣe sati ruhādīnām ktaḥ kartari bhavati dhātvarthasya anapavarge .

ārūḍhaḥ vṛkṣam devadattaḥ iti .

bahuvrīhau vyapavṛkte karmaṇi bhavati .

ārūḍhaḥ vṛkṣaḥ devadattena iti .

anyathājātīyakaḥ khalu api pratyakṣeṇa arthasampratyayaḥ anyathājātīyakaḥ sambandhāt .

rājñaḥ sakhā rājasakhā .

sambandhāt etat gantavyam nūnam rāja api asya sakhā iti .

ubhayam khalu api iṣyate : svasti somasakhā punaḥ ehi .

gavāṅsakhaḥ iti .