Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.101
tiṅas trīṇi trīṇi prathama-madhyama-uttamāḥ
Aṣṭādhyāyī 1.4.101
Vṛtti Patañjali

prathamamadhyamottamasañjñāyām ātmanepadagrahaṇam samasaṅkhyārtham .

prathamamadhyamottamasañjñāyām ātmanepadagrahaṇam kartavyam .

ātmanepadānām ca prathamamadhyamottamasañjñāḥ bhavanti iti vaktavyam .

kim prayojanam .

samasaṅkhyārtham .

saṅkhyātānudeśaḥ yathā syāt .

akriyamāṇe hi ātmanepadagrahaṇe tisraḥ sañjñāḥ ṣaṭ sañjñinaḥ .

vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti .

kriyamāṇe api ca ātmanepadagrahaṇe

ānupūrvyavacanam ca .

ānupūrvyavacanam ca kartavyam .

akriyamaṇe hi kasya cit eva trikasya prathamasañjñā syāt kasya cit eva madhyamasañjñā kasya cit eva uttamasañjñā .

na vaikaśeṣanirdeśāt .

yat tāvat ucyate ātmanepadagrahaṇam kartavyam samasaṅkhyārtham iti .

tat na kartavyam .

sañjñāḥ api ṣat eva nirdiśyante .

katham .

ekaśeṣanirdesāt .

ekaśeṣanirdeśaḥ ayam .

atha etasmin ekaśeṣanirdeśe sati kim ayam kṛtaikaśeṣāṇām dvandvaḥ .

prathamaḥ ca prathamaḥ ca prathamau madhyamaḥ ca madhyamaḥ ca madhyamau uttamaḥ ca uttamaḥ ca uttamau prathamau ca madhyamau ca uttamau ca prathamamadhyamottamāḥ iti .

āhosvit kṛtadvandvānām ekaśeṣaḥ .

prathamau ca madhyamaḥ ca uttamaḥ ca prathamamadhyamottamāḥ .

prathamamadhyamotttamāḥ ca prathamamadhyamottamāḥ ca prathamamadhyamottamāḥ iti .

kim ca ataḥ .

yadi kṛtaikeśeṣāṇām dvandvaḥ prathamamadhyamayoḥ prathamasañjñā prāpnoti .

uttamaprathamayoḥ madhyamasañjñā prāpnoti .

madhyamottamayoḥ uttamasañjñā prāpnoti .

atha kṛtadvandvānāmekaśeṣo na doṣaḥ bhavati .

yathā na doṣaḥ tathā astu .

kim punaḥ atra nyāyyam .

ubhayam iti āha .

ubhayam hi dṛśyate .

tat yathā .

bahu śaktikiṭakam bahūni śaktikiṭakāni bahu sthālīpiṭharam bahūni sthālīpiṭharāṇi .

yat api ucyate kriyamāṇe api ātmanepadagrahaṇe ānurpūrvyavacanam kartavyam iti .

na kartavyam .

lokataḥ etat siddham .

tat yathā loke vihavyasya dvābhyām dvābhyām agniḥ upstheyaḥ iti .

na ca ucyate ānupūrvyeṇa iti ānupūrvyeṇa ca upasthīyata iti .