Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.80
te prāg dhātoḥ
Aṣṭādhyāyī 1.4.80
Vṛtti Patañjali

kimidam prāgdhātuvacanam prayoganiyamārtham : ete prāk eva dhātoḥ prayoktavyāḥ .

āhosvit sañjñāniyamārtham : ete prāk ca akprāk ca prayoktavyāḥ , prāk prayujyamānānām gatisañjñā bhavati iti .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

prāgdhātuvacanam prayoganiyamārtham iti cet anukaraṇasya itikaraṇaparapratiṣedhaḥ aniṣṭaśabdanivṛttyarthaḥ .

prāgdhātuvacanam prayoganiyamārtham iti cet anukaraṇasya itikaraṇaparapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

kim prayojanam .

aniṣṭaśabdanivṛttyarthaḥ .

aniṣṭaśabatā mā bhūt iti .

chandasi paravyavahitavacanam ca .

chandasi pare api vyavahitāḥ ca iti vaktavyam .

sañjñāniyame siddham .

sañjñāniyame siddham etat bhavati .

astu tarhi sañjñāniyamaḥ .

ubhayoḥ anarthakam vacanam aniṣṭādarśanāt .

ubhayoḥ api pakṣayoḥ vacanamanarthakam .

kim kāraṇam .

aniṣṭādarśanāt .

na hi kaḥ citprapacati iti prayoktavye pacatipra iti prayuṅkte .

yadi ca aniṣṭam dṛśyeta tataḥ yatnārham syāt .

upasarjanasannipāte tu pūrvaparavyavasthārtham .

upasarjanasannipāte tu pūrvaparavyavasthārtham etat vaktavyam .

ṛṣabham kūlamudrujam ṛṣabham kūlamudvaham .

atra gateḥ prāk dhātoḥ prayogaḥ yathā syāt .

yadi upasarjanasannipāte pūrvaparavyavasthārtham idam ucyate sukaṭamkarāṇi vīraṇān i iti atra gateḥ prāk dhātoḥ prayogaḥ prāpnoti .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na atra gateḥ prākprayogaḥ bhavati iti yat ayam īṣadduḥsuṣu kṛcchrākṛcchārtheṣu khal iti khakāram anubandham karoti .

katham kṛtvā jñāpakam .

khitkaraṇe etat prayojanam khiti iti mum yathā syāt iti .

yadi ca atra gateḥ prākprayogaḥ syāt khitkaraṇam anarthakam syāt .

astu atra mum .

anavyayasya iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .

paśyati tu ācāryaḥ na atra gateḥ prāk dhatoḥ prayogaḥ bhavati iti tataḥ khakāram anubandham karoti .

na etat asti jñāpakam .

yadi api atra gateḥ prākprayogaḥ syāt syātevātra mumāgamaḥ .

katham .

kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api grahaṇam bhavati iti .

tasmāt na arthaḥ evamarthena prāgdhātuvacanena .

katham ṛṣabham kūlamudrujam ṛṣabham kūlamudvaham .

na eṣaḥ doṣaḥ .

na eṣaḥ udiḥ upapadam .

kim tarhi .

viśeṣaṇam .

udi kūle rujivahoḥ .

utpūrvābhyām rujivahibhyām kūle upapade iti .