Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 4
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.4.56
prāg-rīśvarān nipātāḥ
Aṣṭādhyāyī 1.4.56
Vṛtti Patañjali

kimartham rephādhikaḥ īśvaraśabdaḥ gṛhyate .

rīśvarāt vīśvarāt mā bhūt .

rīśvarāt iti ucyate vīśvarāt mā bhūt .

śaki ṇamulkamulau īśvare tosunkasunau iti .

na etat asti prayojanam .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati anantaraḥ yaḥ īśvaraśabdaḥ tasya grahaṇam iti yat ayam kṛt mejantaḥ iti kṛtaḥ māntasya ejantasya ca avyayasañjñām śāsti .

kṛt mejantaḥ paraḥ api saḥ .

paraḥ api etasmāt kṛt māntaḥ ejantaḥ ca asti .

tadartham etat syāt .

yat tarhi avyayībhāvasya avyayasañjñām śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ nantaraḥ yaḥ īśvaraśabdaḥ tasya grahaṇam iti .

samāseṣu avyayībhāvaḥ .

samāsasya etat jñāpakam syāt .

avyayībhāvaḥ eva samāsaḥ avyayasañjñaḥ bhavati na anyaḥ iti .

evam tarhi lokataḥ etat siddham .

tat yathā loke ā vanāntāt ā udakāntāt priyam pānthaman uvrajet iti yaḥ eva prathamaḥ vanāntaḥ udakāntaḥ ca tataḥ nuvrajati .

laukikam ca ativartate .

dvitīyam ca tṛtīyam ca vanāntam udakāntam vā anuvrajati .

tasmāt rephādikaḥ īśvaraśabdaḥ grahītavyaḥ .

atha prāgvacanam kimartham .

prāgvacanam sañjñānivṛttyartham .

prāgvacanam kriyate nipātasañjñāyāḥ anivṛttiḥ yathā syāt .

akriyamāṇe hi prāgvacane anavakāśāḥ gatyupasargakarmapravacanīyasañjñāḥ nipātasañjñām bādheran .

tāḥ mā bādhiṣata iti prāgvacanam kriyate .

atha kriyamāṇe api prāgvacane yāvatā anavakāśāḥ etāḥ sañjñāḥ kasmāt eva na bādhante .

kriyamāṇe hi prāgvacane satyām nipātasañjñāyām etāḥ avayavasañjñāḥ ārabhyante .

tatra vacanāt samāveśaḥ bhavati .