Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.3.67.1
ṇe raṇau yat karma ṇau cet sa kartā 'nādhyāne
Aṣṭādhyāyī 1.3.67
Vṛtti Patañjali

ṇeḥ ātmanepadavidhāne aṇyantasya karmaṇaḥ tatra upalabdhiḥ

ṇeḥ ātmanepadavidhāne aṇyantasya yat karma yadā ṇyante tat eva karma bhavati tadā ātmanepadam bhavati iti vaktavyam .

itarathā hi sarvaprasaṅgaḥ .

itarathā hi sarvatra prasaṅgaḥ syāt .

iha api prasajyeta : ārohanti hastinam hastipakāḥ .

ārohamāṇaḥ hastīsthalam ārohayati manuṣyān .

tat tarhi vaktavyam .

na vaktavyam .

kasmāt na bhavati : ārohanti hastinam hastipakāḥ .

ārohamāṇaḥ hastīsthalam ārohayati manuṣyān iti .

evam vakṣyāmi .

ṇeḥ ātmanepadam bhavati .

tataḥ aṇau yat karma ṇau cet .

aṇyante yat karma ṇau yadi tat eva karma bhavati .

tataḥ saḥ kartā .

kartā cet saḥ bhavati ṇau iti .

yadi evam karmakāryam bhavati .

tatra karmakartṛtvāt siddham .

karmakartṛtvāt siddham iti cet yakciṇoḥ nivṛttyartham vacanam .

karmakartṛtvāt siddham iti cet yakciṇoḥ nivṛttyartham idam vaktavyam .

karmāpadiṣṭau yakciṇau mā bhūtām iti .

na vā yakciṇoḥ pratiṣedhāt .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

yakciṇoḥ pratiṣedhāt .

pratiṣidhyete atra yakciṇau .

yakciṇoḥ pratiṣedhe hetumaṇṇiśribrūñām upasaṅkhyānam iti .

yaḥ tarhi na hetumaṇṇic tadartham idam vaktavyam .

tasya karmāpadiṣṭau yakciṇau mā bhūtām iti : utpucchayate puccham svayam eva .

udapuppucchata puccham svayam eva .

atra api yathā bhāradvājīyāḥ paṭhanti tathā bhavitavyam pratiṣedhena : yakciṇoḥ pratiṣedhe ṇiśrigranthibrūñātmanepadākarmakāṇām upsaṅkhyānam iti .

saḥ ca avaśyam pratiṣedhaḥ āśrayitavyaḥ .

itarathā hi yatra niyamaḥ tataḥ anyatra pratiṣedhaḥ .

anucyamāne hi etasmin yatra niyamaḥ tataḥ anyatra tena yakciṇoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt .

gaṇayati gaṇam gopālakaḥ .

gaṇayati gaṇaḥ svayam eva .

ātmanepadasya ca .

ātmanepadasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : gaṇayati gaṇaḥ svayam eva .

ātmanepadapratiṣedhārtham tu .

ātmanepadapratiṣedhārtham idam vaktavyam .

gaṇayati gaṇaḥ svayam eva .

iṣyate eva atra ātmanepadam .

kim iṣyate eva āhosvit prāpnoti api .

iṣyate ca prāpnoti ca .

katham .

aṇau it kasya idam ṇeḥ grahaṇam .

yamāt ṇeḥ prāk karma kartā vā vidyate .

na ca etasmāt ṇeḥ prāk karma kartā vā vidyate .

idam tarhi prayojanam : anādhyāne iti vakṣyāmi iti .

iha mā bhūt .

smarati vanagulmasya kokilaḥ .

smarayati enam vanagulmaḥ svayam eva .

etat api na asti prayojanam .

karmāpadiṣṭāḥ vidhayaḥ karmasthabhāvakānām karmasthakriyāṇām bhavanti kartṛsthabhāvakaḥ ca ayam .

evam tarhi siddhe sati yat anādhyāne iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati evañjātīyakānām ātmanepadam iti .

kim etasya jñāpane prayojanam .

paśyanti bhṛtyāḥ rājānam .

darśayate bhṛtyān rājā .

darśayate bhṛtyaiḥ rājā .

atra ātmanepadam siddham bhavati .