Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.3.62.2
pūrvavat sanaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.3.62
Vṛtti Patañjali

kimartham punaḥ idam ucyate .

pūrvavat sanaḥ iti śadimriyatyartham .

śadimriyatyarthaḥ ayam ārambhaḥ .

śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam mā bhūt iti .

itarathā hi tābhyām sanantābhyām ātmanepadapratiṣedhaḥ .

itarathā hi anucyamāne asmin tābhyām sanantābhyām ātmanepadasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt .

śiśitsati mumūrṣati .

katham punaḥ pūrvavat sanaḥ iti anena śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadasya pratiṣedhaḥ śakyaḥ vijñātum .

vatinirdeśaḥ ayam kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum .

tat yathā : uśīnaravat madreṣu yavāḥ .

santi na santi iti .

mātṛvat asyāḥ kalāḥ .

santi na santi .

evam iha api pūrvavat bhavati na bhavati iti .

na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe .

yathā pūrvayogayoḥ sanantābhyām ātmanepadam na bhavati evam iha api śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam na bhavati iti .

yadi tarhi śadimriyatyarthaḥ ayam ārambhaḥ vidhiḥ na prakalpate .

āsisiṣate śiśayiṣate .

atha vidhyarthaḥ śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam prāpnoti .

yathā icchasi tathā astu .

astu tāvat pratiṣedhārthaḥ .

nanu ca uktam vidhiḥ na prakalpate iti .

vidhiḥ ca prakḷptaḥ .

katham .

etat eva jñāpayati sanantāt ātmanepadam bhavati iti yat ayam śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadasya pratiṣedham śāsti .

atha vā punaḥ astu vidhyarthaḥ .

nanu ca uktam śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam prāpnoti iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

prakṛtam sanaḥ na iti anuvartiṣyate .

kva prakṛtam .

jñāśrusmṛdṛśām sanaḥ na anoḥ jñaḥ .

sakarmakāt sanaḥ na .

pratyāṅbhyām śruvaḥ sanaḥ na .

śadeḥ śitaḥ sanaḥ na .

mriyateḥ luṅliṅoḥ ca sanaḥ na iti .

iha idānīm pūrvavat sanaḥ iti sanaḥ iti vartate na iti nivṛttam .

evam ca kṛtvā saḥ api adoṣaḥ bhavati yat uktam nimittam aviśeṣitam bhavati iti .

na eva vā punaḥ atra śadimriyatibhyām sanantābhyām ātmanepadam prāpnoti .

kim kāraṇam .

śadeḥ śitaḥ iti ucyate na ca śadiḥ eva ātmanepadasya nimittam .

kim tarhi .

śit api nimittam .

atha api śadiḥ eva śitparaḥ tu nimittam .

na ca ayam sanparaḥ śitparaḥ bhavati .

yatra tarhi śit na āśrīyate mriyateḥ luṅliṅoḥ ca iti .

atra api na mriyatiḥ eva ātmanepadasya nimittam .

kim tarhi .

luṅliṅau api nimittam .

atha api mriyatiḥ eva luṅliṅparaḥ tu nimittam .

na ca ayam sanparaḥ luṅliṅparaḥ bhavati .