idam ayuktam vartate .
kim atra ayuktam .
bahavaḥ te arthāḥ .
tatra yuktam bahuvacanam .
tat yat ekavacane śāsitavye bahuvacanam śiṣyate etat ayuktam .
bahuṣu ekavacanam iti nāma vaktavyam .
ataḥ uttaram paṭhati :
jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam .
jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam bhaviṣyati .
yat tat vrīhau vrīhitvam yave yavatvam gārgye gārgyatvam tat ekam tac ca vivakṣitam .
tasya ekatvāt ekavacanam eva prāpnoti .
iṣyate ca bahuvacanam syāt iti .
tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti jātyākhyāyam ekasmin bahuvacanam .
evamartham idam ucyate .
asti prayojanam etat .
kim tarhi iti .
tatra ekavacanādeśe uktam .
kim uktam .
vrīhibhyaḥ āgataḥ iti atra gheḥ ṅiti iti guṇaḥ prāpnoti iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
arthātideśāt siddham .
arthātideśaḥ ayam .
na idam pāribhāṣikasya vacanasya grahaṇam .
kim tarhi .
anvarthagrahaṇam : ucyate vacanam .
bahūnām arthānām vacanam bahuvacanam iti .
yāvat brūyāt ekaḥ arthaḥ bahuvat bhavati iti tāvat ekasmin bahuvacanam iti .
saṅkhyāprayoge pratiṣedhaḥ .
saṅkhyāprayoge pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
ekaḥ vrīhiḥ sampannaḥ subhikṣam karoti .
asmadaḥ nāmayuvapratyayayoḥ ca .
asmadaḥ nāmaprayoge yuvapratyayaprayoge ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
nāmaprayoge : aham devadattaḥ bravīmi .
aham yajñadattaḥ bravīmi .
yuvapratyayaprayoge : ahaṃ gārgyāyaṇaḥ bravīmi .
aham vātsyāyanaḥ bravīmi .
yuvagrahaṇena nārthaḥ .
asmadaḥ nāmapratyayaprayoge na iti eva .
idam api siddham bhavati : aham gārgyaḥ bravīmi .
aham vātsyaḥ bravīmi .
aparaḥ āha : asmadaḥ saviśeṣaṇasya prayoge na iti eva .
idam api siddham bhavati : aham paṭuḥ bravīmi .
aham paṇḍitaḥ bravīmi .
aśiṣyam vā bahuvat pṛthakttvābhidhānāt .
aśiṣyaḥ vā bahuvadbhāvaḥ .
kim kāraṇam .
pṛthaktvābhidhānāt .
pṛthaktvena hi dravyāṇi abhidhīyante .
bahavaḥ te arthāḥ .
tatra yuktam bahuvacanam .
kim ucyate pṛthaktvābhidhānāt iti yāvatā idānīm eva uktam : jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam iti .
jātiśabdena hi dravyābhidhānam .
jātiśabdena hi dravyam api abhidhīyate jātiḥ api .
katham punaḥ jñāyate jātiśabdena dravyam api abhidhīyate iti .
evam hi kaḥ cit mahati gomaṇḍale gopālakam āsīnam pṛcchati : asti atra kām cid gām paśyasi iti .
saḥ paśyati : paśyati ca ayam gāḥ pṛcchati ca kām cid atra gām paśyasi iti .
nūnam asya dravyam vivakṣitam iti .
tat yadā dravyābhidhānam tadā bahuvacanam bhaviṣyati .
yadā sāmānyābhidhānam tadā ekavacanam bhaviṣyati .