Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.58
jāty-ākhyāyam ekasmin bahuvacanam anyatarasyām
Aṣṭādhyāyī 1.2.58
Vṛtti Patañjali

idam ayuktam vartate .

kim atra ayuktam .

bahavaḥ te arthāḥ .

tatra yuktam bahuvacanam .

tat yat ekavacane śāsitavye bahuvacanam śiṣyate etat ayuktam .

bahuṣu ekavacanam iti nāma vaktavyam .

ataḥ uttaram paṭhati :

jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam .

jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam bhaviṣyati .

yat tat vrīhau vrīhitvam yave yavatvam gārgye gārgyatvam tat ekam tac ca vivakṣitam .

tasya ekatvāt ekavacanam eva prāpnoti .

iṣyate ca bahuvacanam syāt iti .

tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti jātyākhyāyam ekasmin bahuvacanam .

evamartham idam ucyate .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

tatra ekavacanādeśe uktam .

kim uktam .

vrīhibhyaḥ āgataḥ iti atra gheḥ ṅiti iti guṇaḥ prāpnoti iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

arthātideśāt siddham .

arthātideśaḥ ayam .

na idam pāribhāṣikasya vacanasya grahaṇam .

kim tarhi .

anvarthagrahaṇam : ucyate vacanam .

bahūnām arthānām vacanam bahuvacanam iti .

yāvat brūyāt ekaḥ arthaḥ bahuvat bhavati iti tāvat ekasmin bahuvacanam iti .

saṅkhyāprayoge pratiṣedhaḥ .

saṅkhyāprayoge pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

ekaḥ vrīhiḥ sampannaḥ subhikṣam karoti .

asmadaḥ nāmayuvapratyayayoḥ ca .

asmadaḥ nāmaprayoge yuvapratyayaprayoge ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

nāmaprayoge : aham devadattaḥ bravīmi .

aham yajñadattaḥ bravīmi .

yuvapratyayaprayoge : ahaṃ gārgyāyaṇaḥ bravīmi .

aham vātsyāyanaḥ bravīmi .

yuvagrahaṇena nārthaḥ .

asmadaḥ nāmapratyayaprayoge na iti eva .

idam api siddham bhavati : aham gārgyaḥ bravīmi .

aham vātsyaḥ bravīmi .

aparaḥ āha : asmadaḥ saviśeṣaṇasya prayoge na iti eva .

idam api siddham bhavati : aham paṭuḥ bravīmi .

aham paṇḍitaḥ bravīmi .

aśiṣyam vā bahuvat pṛthakttvābhidhānāt .

aśiṣyaḥ vā bahuvadbhāvaḥ .

kim kāraṇam .

pṛthaktvābhidhānāt .

pṛthaktvena hi dravyāṇi abhidhīyante .

bahavaḥ te arthāḥ .

tatra yuktam bahuvacanam .

kim ucyate pṛthaktvābhidhānāt iti yāvatā idānīm eva uktam : jātyākhyāyām sāmānyābhidhānāt aikārthyam iti .

jātiśabdena hi dravyābhidhānam .

jātiśabdena hi dravyam api abhidhīyate jātiḥ api .

katham punaḥ jñāyate jātiśabdena dravyam api abhidhīyate iti .

evam hi kaḥ cit mahati gomaṇḍale gopālakam āsīnam pṛcchati : asti atra kām cid gām paśyasi iti .

saḥ paśyati : paśyati ca ayam gāḥ pṛcchati ca kām cid atra gām paśyasi iti .

nūnam asya dravyam vivakṣitam iti .

tat yadā dravyābhidhānam tadā bahuvacanam bhaviṣyati .

yadā sāmānyābhidhānam tadā ekavacanam bhaviṣyati .