Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.48.2
gostriyor upasarjanasya
Aṣṭādhyāyī 1.2.48
Vṛtti Patañjali

goṭāṅgrahaṇam kṛnnivṛttyartham .

goṭāṅgrahaṇam kartavyam .

kim idam ṭāṅ iti .

pratyāhāragrahaṇam .

kva sanniviṣṭānām pratyāhāraḥ .

ṭāpaḥ prabhṛti ā ṣyaṅaḥ ṅakārāt .

kim prayojanam .

kṛnnivṛttyartham .

kṛtstriyāḥ dhātustriyāḥ ca hrasvatvam mā bhūt iti : atitantrīḥ , atiśrīḥ , atilakṣmīḥ iti .

tat tarhi vaktavyam .

na vaktavyam .

strīgrahaṇam svaryate .

tatra svaritena adhikāragatiḥ bhavati .

striyām iti evam prakṛtya ye vihitāḥ teṣām grahaṇam vijñāsyate .

svaritena adhikāragatiḥ bhavati iti na doṣaḥ bhavati .

yadi evam pratyayagrahaṇam idam bhavati .

tatra pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti iha na prāpnoti : atirājakumāriḥ , atisenānīkumāriḥ iti .

astrīpratyayena iti evam tat .

īyasaḥ bahuvrīhau puṃvadvacanam .

īyasaḥ bahuvrīhau puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ .

bahvyaḥ śreyasyaḥ asya bahuśreyasī vidyamānaśreyasī .

pūrvapadasya ca pratiṣedhaḥ gosamāsanivṛttyartham .

pūrvapadasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

kim prayojanam .

gosamāsanivṛttyartham .

gonivṛttyartham samāsanivṛttyartham ca .

gonivṛttyartham tāvat : gokulam , gokṣīram , gopālakaḥ iti .

samāsanivṛttyartham : rājakumārīputraḥ , senānīkumārīputraḥ iti .

kim ucyate samāsanivṛttyartham iti na punaḥ asamāsaḥ api kim cit pūrvapadam yadarthaḥ pratiṣedhaḥ syāt .

stryantasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati iti ucyate na ca antareṇa samāsam stryantam prātipadikam upasarjanam asti .

nanu ca idam asti : khaṭvāpādaḥ , mālāpādaḥ iti .

ekādeśe kṛte antādivadbhāvāt prāpnoti .

ubhayataḥ āśraye na antādivat .

gonivṛttyarthena tāvat na arthaḥ .

gontasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati iti ucyate na ca etat gontam .

nanu ca etat api vyapadeśivadbhāvena gontam .

vyapadeśivadbhāvaḥ aprātipadikena .

samāsanivṛttyarthena ca api na arthaḥ .

stryantasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati iti ucyate .

pradhānam upasarjanam iti ca sambandhiśabdau etau .

tatra sambandhāt etat gantavyam : yam prati yat apradhānam tasya cet saḥ antaḥ bhavati iti .

avaśyam ca etat evam vijñeyam .

ucyamāne api hi pratiṣedhe iha prasajyeta : pañca kumāryaḥ priyāḥ asya pañcakumārīpriyaḥ , daśakumārīpriyaḥ iti .

kapi ca .

kapi ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : bahukumārīkaḥ , bahuvṛṣalīkaḥ .

dvandve ca .

dvandve ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : kukkuṭamayūryau .

uktam vā .

kim uktam .

kapi tāvat uktam : na kapi iti pratiṣedhaḥ iti .

na etat asti uktam .

ke aṇaḥ iti yā hrasvaprāptiḥ tasyāḥ pratiṣedhaḥ .

kutaḥ etat .

anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti .

avaśyam ca etat evam vijñeyam .

yaḥ hi manyate yā ca yāvatīca hrasvaprāptiḥ tasyāḥ sarvasyāḥ pratiṣedhaḥ iti iha api tasya pratiṣedhaḥ prasajyeta : priyam grāmaṇi brāhmaṇakulam asya priyagrāmaṇikaḥ .

idam tarhi uktam : kapi kṛte anantyatvāt hrasvatvam na bhaviṣyati .

idam iha sampradhāryam : kap kriyatām hrasvatvam iti .

kim atra kartavyam .

paratvāt kap .

antaraṅgam hrasvatvam .

antaraṅgataraḥ kap .

nanu ca ayam kap samāsāntaḥ ici ucyate .

tādarthyāt tācchabdyam bhaviṣyati .

yeṣām padānām samāsaḥ na tāvat teṣām anyat bhavati .

kapam tāvat pratīkṣate .

dvandve api uktam .

kim uktam .

paravat liṅgam iti śabdaśabdārthau iti .

tatra aupadeśikasya hrasvatvam ātideśikasya śravaṇam bhaviṣyati .