goṭāṅgrahaṇam kṛnnivṛttyartham .
goṭāṅgrahaṇam kartavyam .
kim idam ṭāṅ iti .
pratyāhāragrahaṇam .
kva sanniviṣṭānām pratyāhāraḥ .
ṭāpaḥ prabhṛti ā ṣyaṅaḥ ṅakārāt .
kim prayojanam .
kṛnnivṛttyartham .
kṛtstriyāḥ dhātustriyāḥ ca hrasvatvam mā bhūt iti : atitantrīḥ , atiśrīḥ , atilakṣmīḥ iti .
tat tarhi vaktavyam .
na vaktavyam .
strīgrahaṇam svaryate .
tatra svaritena adhikāragatiḥ bhavati .
striyām iti evam prakṛtya ye vihitāḥ teṣām grahaṇam vijñāsyate .
svaritena adhikāragatiḥ bhavati iti na doṣaḥ bhavati .
yadi evam pratyayagrahaṇam idam bhavati .
tatra pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti iha na prāpnoti : atirājakumāriḥ , atisenānīkumāriḥ iti .
astrīpratyayena iti evam tat .
īyasaḥ bahuvrīhau puṃvadvacanam .
īyasaḥ bahuvrīhau puṃvadbhāvaḥ vaktavyaḥ .
bahvyaḥ śreyasyaḥ asya bahuśreyasī vidyamānaśreyasī .
pūrvapadasya ca pratiṣedhaḥ gosamāsanivṛttyartham .
pūrvapadasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
kim prayojanam .
gosamāsanivṛttyartham .
gonivṛttyartham samāsanivṛttyartham ca .
gonivṛttyartham tāvat : gokulam , gokṣīram , gopālakaḥ iti .
samāsanivṛttyartham : rājakumārīputraḥ , senānīkumārīputraḥ iti .
kim ucyate samāsanivṛttyartham iti na punaḥ asamāsaḥ api kim cit pūrvapadam yadarthaḥ pratiṣedhaḥ syāt .
stryantasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati iti ucyate na ca antareṇa samāsam stryantam prātipadikam upasarjanam asti .
nanu ca idam asti : khaṭvāpādaḥ , mālāpādaḥ iti .
ekādeśe kṛte antādivadbhāvāt prāpnoti .
ubhayataḥ āśraye na antādivat .
gonivṛttyarthena tāvat na arthaḥ .
gontasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati iti ucyate na ca etat gontam .
nanu ca etat api vyapadeśivadbhāvena gontam .
vyapadeśivadbhāvaḥ aprātipadikena .
samāsanivṛttyarthena ca api na arthaḥ .
stryantasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati iti ucyate .
pradhānam upasarjanam iti ca sambandhiśabdau etau .
tatra sambandhāt etat gantavyam : yam prati yat apradhānam tasya cet saḥ antaḥ bhavati iti .
avaśyam ca etat evam vijñeyam .
ucyamāne api hi pratiṣedhe iha prasajyeta : pañca kumāryaḥ priyāḥ asya pañcakumārīpriyaḥ , daśakumārīpriyaḥ iti .
kapi ca .
kapi ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : bahukumārīkaḥ , bahuvṛṣalīkaḥ .
dvandve ca .
dvandve ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : kukkuṭamayūryau .
uktam vā .
kim uktam .
kapi tāvat uktam : na kapi iti pratiṣedhaḥ iti .
na etat asti uktam .
ke aṇaḥ iti yā hrasvaprāptiḥ tasyāḥ pratiṣedhaḥ .
kutaḥ etat .
anantarasya vidhiḥ vā bhavati pratiṣedhaḥ vā iti .
avaśyam ca etat evam vijñeyam .
yaḥ hi manyate yā ca yāvatīca hrasvaprāptiḥ tasyāḥ sarvasyāḥ pratiṣedhaḥ iti iha api tasya pratiṣedhaḥ prasajyeta : priyam grāmaṇi brāhmaṇakulam asya priyagrāmaṇikaḥ .
idam tarhi uktam : kapi kṛte anantyatvāt hrasvatvam na bhaviṣyati .
idam iha sampradhāryam : kap kriyatām hrasvatvam iti .
kim atra kartavyam .
paratvāt kap .
antaraṅgam hrasvatvam .
antaraṅgataraḥ kap .
nanu ca ayam kap samāsāntaḥ ici ucyate .
tādarthyāt tācchabdyam bhaviṣyati .
yeṣām padānām samāsaḥ na tāvat teṣām anyat bhavati .
kapam tāvat pratīkṣate .
dvandve api uktam .
kim uktam .
paravat liṅgam iti śabdaśabdārthau iti .
tatra aupadeśikasya hrasvatvam ātideśikasya śravaṇam bhaviṣyati .