Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.43.2
prathamā-nirdiṣṭaṃ samāsa upasarjanam
Aṣṭādhyāyī 1.2.43
Vṛtti Patañjali

yasya vidhau prathamānirdeśaḥ tataḥ anyatra api upasarjanasañjñāprasaṅgaḥ .

yasya vidhau prathamānirdeśaḥ kriyate tataḥ anyatra api tasya upasarjanasañjñā prāpnoti : rajñaḥ kumārīm rājakumārīm śritaḥ .

śritādisamāse dvitīyāntam prathamānirdiṣṭam .

tasya ṣaṣṭhīsamāse api upasarjanasañjñā prāpnoti .

siddham tu yasya vidhau tam prati iti vacanāt .

siddham etat .

katham .

yasya vidhau yat prathamānirdiṣṭam tam prati tat upasarjanasañjñam bhavati iti vaktavyam .

tat tarhi vaktavyam .

na vaktavyam .

upasarjanam iti mahatī sañjñā kriyate .

sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .

kutaḥ etat .

laghvartham hi sañjñākaraṇam .

tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yathā vijñāyeta .

apradhānam upasarjanam iti .

pradhānam upasarjanam iti ca sambandhiśabdau etau .

tatra sambandhāt etat gantavyam : yam prati yat apradhānam tam prati tat upasarjanasñjñam bhavati iti .

atha yatra dve ṣaṣṭhyante kasmāt tatra pradhānasya upasarjanasañjñā na bhavati : rājñaḥ puruṣasya rājapuruṣasya iti .

ṣaṣṭhyantayoḥ upasarjanatve uktam .

kim uktam .

ṣaṣṭhyantayoḥ samāse arthābhedāt pradhānasya apūrvanipātaḥ iti .

evam na ca idam akṛtam bhavet upsarjanam pūrvam iti arthaḥ ca abhinnaḥ iti kṛtvā pradhānasya pūrvanipātaḥ na bhaviṣyati .

yadi api tāvat etat upasarjanakāryam parihṛtam idam aparam prāpnoti .

rājñaḥ kumāryāḥ rājakumāryāḥ .

gostriyoḥ upasarjanasya iti hrasvatvam prāpnoti .

uktam vā .

kim uktam .

paravat liṅgam iti śabdaśabdārthau iti .

tatra aupadeśikasya hrasvatvam .

ātideśikasya śravaṇam bhaviṣyati .