Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.18
na ktvā sa-iṭ
Aṣṭādhyāyī 1.2.18
Vṛtti Patañjali

na seṭ iti kṛte akittve .

na seṭ iti eva siddham .

na arthaḥ ktvāgrahaṇena .

niṣṭhāyam api tarhi prāpnoti : gudhitaḥ gudhitavān iti .

niṣṭhāyām avadhāraṇāt .

niṣṭhāyām avadhāraṇāt na bhaviṣyati .

kim avadhāraṇam .

niṣṭhā śīṅsvidimidikṣvididhṛṣaḥ iti .

parokṣāyām tarhi prāpnoti .

kim ca syāt .

papiva papima : kṅiti iti ākāralopaḥ na syāt .

mā bhūt evam .

iṭi iti evam bhaviṣyati .

idam tarhi : jagmiva jaghniva .

kṅiti iti upadhālopaḥ na syāt .

jñāpakāt na parokṣāyām .

jñāpakāt parokṣāyām na bhaviṣyati .

kim jñāpakam .

sani jhalgrahaṇam viduḥ .

yat ayam ikaḥ jhal iti jhalgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ aupadeśikasya kittvasya pratiṣedhaḥ na ātideśikasya iti .

katham kṛtvā jñāpakam .

jhalgrahaṇasya etat prayojanam : iha mā bhūt : śiśayiṣate iti .

yadi ca atra ātideśikasya kittvasya pratiṣedhaḥ syāt jhalgrahaṇam anarthakam syāt .

astu atra kittvam .

na seṭ iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .

paśyati tu ācāryaḥ aupadeśikasya kittvasya pratiṣedhaḥ na ātideśikasya iti .

tataḥ jhalgrahaṇam karoti .

na etat asti prayojanam .

uttarārtham etat syāt .

sthāghvoḥ it ca jhalādau yathā syāt .

iha mā bhūt : upāsthāyiṣātām upāsthāyiṣata .

ittvam kitsanniyogena .

kitsanniyogena ittvam ucyate .

tena asati kittve ittvam na bhaviṣyati .

reṇa tulyam sudhīvani .

tat yathā sudhīvā supīvā : ṅīpsanniyogena raḥ ucyamānaḥ asati ṅīpi na bhavati .

atha vā astu atra ittvam .

kā rūpasiddhiḥ .

vṛddhau kṛtāyām āyādeśaḥ bhaviṣyati .

vasvartham .

vasvartham tarhi ktvāgrahaṇam kartavyam .

vasau hi aupadeśikam kittvam .

kim ca syāt .

papivān papimān : kṅiti iti ākāralopaḥ na syāt .

mā bhūt evam .

iṭi iti evam bhaviṣyati .

idam tarhi : jagmivān , jaghnivān : kṅiti iti upadhālopaḥ na syāt .

kidatīdeśāt .

astu atra aupadeśikasya kittvasya pratiṣedhaḥ .

ātideśikasya kittvam bhaviṣyati .

yatra tarhi tat pratiṣidhyate : añjeḥ ājivān iti .

evam tarhi chāndasḥ kvasuḥ liṭ ca chandasi sārvadhātukam api bhavati .

tatra sārvadhātukam apit ṅit bhavati iti ṅiti upadhālopaḥ bhaviṣyati .

nigṛhītiḥ .

nigṛhītiḥ prayojanam .

idam tarhi prayojanam : iha mā bhūt : nigṛhītiḥ , upasannihitiḥ , nikucitiḥ .

tat tarhi ktvāgrahaṇam kartavyam .

na kartavyam .

ktvā ca vigrahāt .

upariṣṭāt yogavibhāgaḥ kariṣyate : na seṭ niṣṭhā śīṅsvidimidikṣvididhṛṣaḥ .

mṛṣaḥ titikṣāyām .

udupadhāt bhāvādikarmaṇoḥ anyatarasyām .

tataḥ pūṅaḥ .

pūṅaḥ niṣṭhā seṭ na kit bhavati .

tataḥ ktvā .

ktvā ca seṭ na kit bhavati .

pūṅ iti nivṛttam .

na seṭ iti kṛte akittve niṣṭhāyām avadhāraṇāt |

jñāpakāt na parokṣāyām sani jhalgrahaṇam viduḥ ||

ittvam kitsanniyogena reṇa tulyam sudhīvani |

vasvartham kidatīdeśāt nigṛhītiḥ ktvā ca vigrahāt ||