Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.70.2
taparastatkālasya
Aṣṭādhyāyī 1.1.70
Vṛtti Patañjali

kim punaḥ idam niyamārtham āhosvit prāpakam .

katham ca niyamārtham syāt katham vā prāpakam .

yadi atra aṇgrahaṇam anuvartate tataḥ niyamārtham .

atha nivṛttam tataḥ prāpakam .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

taparaḥ tatkālasya iti niyamāṛtham iti cet dīrghagrahaṇe svarabhinnāgrahaṇam .

taparaḥ tatkālasya iti niyamāṛtham iti cet dīrghagrahaṇe svarabhinnānām grahaṇam na prāpnoti .

keṣām .

udāttānudāttasvaritānām .

astu tarhi prāpakam .

prāpakam iti cet hrasvagrahaṇe dīrghaplutapratiṣedhaḥ .

prāpakam iti cet hrasvagrahaṇe dīrghaplutayoḥ tu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

vipratiṣedhāt siddham .

aṇ savarṇān gṛhṇāti iti etat astu taparaḥ tatkālasya iti vā .

taparaḥ tatkālasya iti etat bhavati vipratiṣedhena .

aṇ savarṇān gṛhṇāti iti asya avakāśaḥ hrasvāḥ ataparāḥ aṇaḥ .

taparaḥ tatkālasya iti asya avakāśaḥ dīrghāḥ taparāḥ .

hrasveṣu tapareṣu ubhayam prāpnoti .

taparaḥ tatkālasya iti etat bhavati vipratiṣedhena .

yadi evam

drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kālabhedāt .

drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kartavyam tathā madhyamāyām drutavilambitayoḥ tathā vilambitāyām drutamadhyamayoḥ .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

kālabhedāt .

ye hi drutāyām vṛttau varṇāḥ tribhāgādhikāḥ te madhyamāyām .

ye madhyamāyām varṇāḥ tribhāgādhikāḥ te vilambitāyām .

siddham tu avasthitāḥ varṇāḥ vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante .

siddham etat .

katham .

avasthitāḥ varṇāḥ drutamadhyamavilambitāsu .

kiṅkṛtaḥ tu vṛttiviśeṣaḥ .

vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante .

vaktā kaḥ cit āśvabhidhāyī bhavati , āśu varṇān abhidhatte .

kaḥ cit cireṇa kaḥ cit ciratareṇa .

tat yathā : tam eva adhvānam kaḥ cit āśu gacchati kaḥ cit cireṇa gacchati kaḥ cit ciratareṇa gacchati .

rathikaḥ āśu gacchati āśvikaḥ cireṇa padātiḥ ciratareṇa .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

adhikaraṇam atra adhvā vrajikriyāyāḥ .

tatra ayuktam yat adhikaraṇasya vṛddhihrāsau syātām .

evam tarhi sphoṭaḥ śabdaḥ dhvaniḥ śabdaguṇaḥ .

katham .

bheryāghātavat .

tat yathā bheryāghātaḥ bherīm āhatya kaḥ cit viṃśati padāni gacchati kaḥ cit triṃśat kaḥ cit catvāriṃśat .

sphoṭaḥ ca tāvān eva bhavati .

dhvanikṛtā vṛddhiḥ .

dhvaniḥ sphoṭaḥ ca śabdānām dhvaniḥ tu khalu lakṣyate | alpaḥ mahān ca keṣām cit ubhayam tat svabhāvataḥ .