kim punaḥ idam niyamārtham āhosvit prāpakam .
katham ca niyamārtham syāt katham vā prāpakam .
yadi atra aṇgrahaṇam anuvartate tataḥ niyamārtham .
atha nivṛttam tataḥ prāpakam .
kaḥ ca atra viśeṣaḥ .
taparaḥ tatkālasya iti niyamāṛtham iti cet dīrghagrahaṇe svarabhinnāgrahaṇam .
taparaḥ tatkālasya iti niyamāṛtham iti cet dīrghagrahaṇe svarabhinnānām grahaṇam na prāpnoti .
keṣām .
udāttānudāttasvaritānām .
astu tarhi prāpakam .
prāpakam iti cet hrasvagrahaṇe dīrghaplutapratiṣedhaḥ .
prāpakam iti cet hrasvagrahaṇe dīrghaplutayoḥ tu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
vipratiṣedhāt siddham .
aṇ savarṇān gṛhṇāti iti etat astu taparaḥ tatkālasya iti vā .
taparaḥ tatkālasya iti etat bhavati vipratiṣedhena .
aṇ savarṇān gṛhṇāti iti asya avakāśaḥ hrasvāḥ ataparāḥ aṇaḥ .
taparaḥ tatkālasya iti asya avakāśaḥ dīrghāḥ taparāḥ .
hrasveṣu tapareṣu ubhayam prāpnoti .
taparaḥ tatkālasya iti etat bhavati vipratiṣedhena .
yadi evam
drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kālabhedāt .
drutāyām taparakaraṇe madhyamavilambitayoḥ upasaṅkhyānam kartavyam tathā madhyamāyām drutavilambitayoḥ tathā vilambitāyām drutamadhyamayoḥ .
kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .
kālabhedāt .
ye hi drutāyām vṛttau varṇāḥ tribhāgādhikāḥ te madhyamāyām .
ye madhyamāyām varṇāḥ tribhāgādhikāḥ te vilambitāyām .
siddham tu avasthitāḥ varṇāḥ vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante .
siddham etat .
katham .
avasthitāḥ varṇāḥ drutamadhyamavilambitāsu .
kiṅkṛtaḥ tu vṛttiviśeṣaḥ .
vaktuḥ cirāciravacanāt vṛttayaḥ viśiṣyante .
vaktā kaḥ cit āśvabhidhāyī bhavati , āśu varṇān abhidhatte .
kaḥ cit cireṇa kaḥ cit ciratareṇa .
tat yathā : tam eva adhvānam kaḥ cit āśu gacchati kaḥ cit cireṇa gacchati kaḥ cit ciratareṇa gacchati .
rathikaḥ āśu gacchati āśvikaḥ cireṇa padātiḥ ciratareṇa .
viṣamaḥ upanyāsaḥ .
adhikaraṇam atra adhvā vrajikriyāyāḥ .
tatra ayuktam yat adhikaraṇasya vṛddhihrāsau syātām .
evam tarhi sphoṭaḥ śabdaḥ dhvaniḥ śabdaguṇaḥ .
katham .
bheryāghātavat .
tat yathā bheryāghātaḥ bherīm āhatya kaḥ cit viṃśati padāni gacchati kaḥ cit triṃśat kaḥ cit catvāriṃśat .
sphoṭaḥ ca tāvān eva bhavati .
dhvanikṛtā vṛddhiḥ .
dhvaniḥ sphoṭaḥ ca śabdānām dhvaniḥ tu khalu lakṣyate | alpaḥ mahān ca keṣām cit ubhayam tat svabhāvataḥ .