Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.49.2
ṣaṣṭhī sthāneyogā
Aṣṭādhyāyī 1.1.49
Vṛtti Patañjali

kimartham punaḥ idam ucyate .

ṣaṣṭhyāḥ sthāneyogavacanam niyamārtham .

niyamāṛthaḥ ayam ārambhaḥ .

ekaśatam ṣaṣṭhyarthāḥ yāvantaḥ vā te sarve ṣaṣṭhyām uccāritāyām prāpnuvanti .

iṣyate ca vyākaraṇe yā ṣaṣṭhī sā sthāneyogā eva syāt iti .

tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti ṣaṣṭhyāḥ sthāneyogavacanam niyamārtham .

evamartham idam ucyate .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

avayavaṣaṣṭhyādiṣu atiprasaṅgaḥ śāsaḥ gohaḥ iti .

avayavaṣaṣṭhyādayaḥ tu na sidhyanti .

tatra kaḥ doṣaḥ .

śāsaḥ it aṅhaloḥ iti śāseḥ ca antyasya syāt upadhāmātrasya ca .

ūt upadhāyāḥ gohaḥ iti gohaḥ ca antyasya syāt upadhāmātrasya ca .

avayavaṣaṣṭhyādīnām ca aprāptiḥ yogasya asandigdhatvāt .

avayavaṣaṣṭhyādīnām ca niyamasya aprāptiḥ .

kim kāraṇam .

yogasya asandigdhatvāt .

sandehe niyamaḥ na ca avayavaṣaṣṭhyādiṣu sandehaḥ .

kim vaktavyam etat .

na hi .

katham anucyamānam gaṃsyate. laukikaḥ ayam dṛṣṭāṇtaḥ .

tat yathā loke : kam cit kaḥ cit pṛcchati : grāmāntaram gamiṣyāmi panthānam me bhavān upadiśatu iti .

saḥ tasmai ācaṣṭe .

amuṣmin avakāśe hastadakṣiṇaḥ grahītavyaḥ amuṣmin avakāśe hastavāmaḥ iti .

yaḥ tu atra tiryakpathaḥ bhavati na tasmin sandehaḥ iti kṛtvā na asau upadiśyate .

evam iha api sandehe niyamaḥ na ca avayavaṣaṣṭhyādiṣu sandehaḥ .

atha vā sthāne ayogā sthāneyogā kim idam ayogā iti .

avyaktayogā ayogā .

atha vā yogavatī yogā .

kā punaḥ yogavatī .

yasyāḥ bahavaḥ yogāḥ .

kutaḥ etat .

bhūmni hi matup bhavati .

viśiṣṭā vā ṣaṣṭhī sthāneyogā .

atha vā kim cid liṅgam āsajya vakṣyāmi : itthaṃliṅgā ṣaṣṭhī sthāneyogā bhavati iti .

na tat liṅgam avayavaṣaṣṭhyādiṣu kariṣyate .

yadi evam śāsaḥ it aṅhaloḥ śā hau śāsigrahaṇam kartavyam sthāneyogārtham liṅgam āsaṅkṣyāmi iti .

na kartavyam .

yat eva adaḥ purastāt avayavaṣaṣṭhyartham prakṛtam etat uttaratra anuvṛttam sat sthāneyogārtham bhaviṣyati .

katham .

adhikāraḥ nāma triprakāraḥ .

kaḥ cit ekadeśasthaḥ sarvam śāstram abhijvalayati yathā pradīpaḥ supravijvalitaḥ sarvam veśma abhijvalayati .

aparaḥ adhikāraḥ yathā rajjvā ayasā vā baddham kāṣṭham anukṛṣyate tadvat anukṛṣyate cakāreṇa .

aparaḥ adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti yoge yoge upatiṣṭhate .

tat yadā eṣaḥ pakṣaḥ adhikāraḥ pratiyogam tasya anirdeśārthaḥ iti tadā hi yat eva adaḥ purastāt avayavaṣaṣṭhyartham prakaṛtam etat uttaratra anuvṛttam sat sthāneyogārtham bhaviṣyati .

sampratyayamātram etat bhavati .

na hi anuccārya śabdam liṅgam śakyam āsaṅktum .

evam tarhi ādeśe tat liṅgam kariṣyate tat prakṛtim āskantsyati .

yadi niyamaḥ kriyate yatra ekā ṣaṣṭhī anekam ca viśeṣyam tatra na sidhyati : aṅgasya , halaḥ , aṇaḥ , samprasāraṇasya iti .

hal api viśeṣyaḥ aṇ api viśeṣyaḥ samprasāraṇam api viśeṣyam .

asati punaḥ niyame kāmacāraḥ ekayā ṣaṣthyā anekam viśeṣayitum .

tat yathā .

devadattasya putraḥ pāṇiḥ kambalaḥ iti .

tasmāt na arthaḥ niyamena .

nanu ca uktam ekaśatam ṣaṣṭhyarthāḥ yāvantaḥ vā te sarve ṣaṣṭhyām uccāritāyām prāpnuvanti iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yadi api loke bahavaḥ abhisambandhāḥ ārthāḥ yaunāḥ maukhāḥ srauvāḥ ca śabdasya tu śabdena kaḥ anyaḥ abhisambandhaḥ bhavitum arhati anyat ataḥ sthānāt .

śabdasya api śabdena anantarādayaḥ abhisambandhāḥ .

asteḥ bhūḥ bhavati iti sandehaḥ : sthāne anantare samīpe iti .

sandehamātram etat bhavati .

sarvasandeheṣu ca idam upatiṣṭhate : vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti .

sthāne iti vyākhyāsyāmaḥ .

na tarhi idānīm ayam yogaḥ vaktavyaḥ .

vaktavyaḥ ca .

kim prayojanam .

ṣaṣṭhyantam sthānena yathā yujyeta yataḥ ṣaṣṭhī uccāritā .

kim kṛtam bhavati .

nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti eṣā paribhāṣā na kartavyā bhavati .